Γιώργος Χατζησταματίου

ΚΑΜΠΑΛΛΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΦΑΝΤΑΣΙΑ

Μέρος Δ' – Καμπαλλά και η θρησκεία του μέλλοντος 

Το τέταρτο μέρος είναι νοηματική συνέχεια του τρίτου και χωρίστηκε αναγκαστικά λόγω έκτασης σε μια δεύτερη ενότητα. Ακολουθείται πάντως η αρίθμηση των κεφαλαίων από το προηγούμενο.

γ. Η εξελικτική δημιουργία.  

Στο τρίτο κεφάλαιο παρατίθενται αποσπάσματα από έναν καμπαλιστή ραββίνο του 19ου αιώνα, τον Elijah Benamozegh, που έζησε και δίδαξε στο Λιβόρνο της Ιταλίας, και έναν επίσης Εβραίο, τον Σιωνιστή αρχιραββίνο του Ισραήλ Abraham I. Kook (1865-1935).  

Ο δεύτερος δεν ήταν καμπαλιστής. Ήταν όμως σημαίνουσα θρησκευτική προσωπικότητα της εποχής λίγο πριν από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ. Γνώρισε σε βάθος και ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τον Δαρβινισμό. Ήταν ο άνθρωπος, ο οποίος εισήγαγε την καμπαλλιστική μέχρι τότε θεωρία της εξελικτικής δημιουργίας, και, όπως θα φανεί από τα σχετικά αποσπάσματα το έκανε για καθαρά πολιτικούς λόγους.
    
Τα αποσπάσματα προέρχονται από τα εξής έργα:  

Daniel R .Langton, Elijah Benamozegh and Evolutionary Theory: A Nineteenth Century Italian Kabbalist’s Panentheistic Response to Darwin, University of Manchester,διδακτορική διατριβή, θα εκδοθεί στο European Journal of Jewish Studies 10 (2016)

Daniel R. Langton, Abraham Isaac Kook's Account of Creative Evolution: A Response to Modernity for the sake of Zion, Melilah 10 (Manchester 2013) pp. 1-11.
 

“Έχοντας επίγνωση  ότι οι σύγχρονοί [του] Εβραίοι ακαδημαϊκοί απέρριπταν την Καμπαλλά ως δεισιδαιμονία, ο Benamozegh πέρασε όλη του τη ζωή προσπαθώντας να αποδείξει την αξία της και την κεντρική θέση που κατείχε στον Ιουδαϊσμό, με κύριο έργο του το  Israël et l’humanité (Ισραήλ και ανθρωπότητα), το οποίο εκδόθηκε μετά τον θάνατό του το 1914. Επιχειρηματολογώντας για την σπουδαιότητα του Ιουδαϊκού μυστικισμού, χρησιμοποίησε τον όρο 'εβραϊσμός', ο οποίος γι'  αυτό συμπεριελάμβανε την ολότητα της ιουδαϊκής θρησκείας, όχι μόνο τις βιβλικές και ραββινικές διδασκαλίες, αλλά και τον μυστικισμό, τον οποίο θεωρούσε ως την ανώτερη θεολογική έκφραση. Κεντρική θέση στην σκέψη του κατείχε το καμπαλλιστικό όραμα της κοσμικής εξέλιξης με ισχυρά πανθεϊστικά υπονοούμενα.” (Daniel R .Langton, Elijah Benamozegh, σ.1)

Η επισήμανση δικιά μας για να φανεί ότι για τους καμπαλλιστές, όπως και για πολλούς άλλους νεο-εποχίτες, η εξέλιξη δεν σταμάτησε, αλλά είτε σωματικά, είτε πνευματικά συνεχίζεται για την δημιουργία του υπερ-ανθρώπου. Όπως, μάλιστα, ο ίδιος ο Benamozegh σημειώνει το έργο του Theologia dogmatica e apologetica:
    
“Αλλά θα σταματήσει η φύση εδώ; Αυτό θα ήταν πολύ παράξενο... διότι η τάξη, η οποία κυβερνά τον φυσικό κόσμο πρέπει επίσης να κυβερνά και τον ηθικό κόσμο, και δεν υπάρχει λόγος για μένα να πιστέψω, ότι η δύναμη που διαμόρφωσε τον άνθρωπο, όπως υπάρχει τώρα, δεν θα διαμορφώσει τον άνθρωπο για να τον βελτιώσει στο μέλλον” (Livorno 1877, p. 276)

Εδώ φαίνεται με ενάργεια η πανθεϊστική αντίληψη του, καθώς μιλά για την φύση, αυτό που κάποιοι σήμερα ονοματίζουν Μητέρα-Φύση, ως ζωτική δημιουργική δύναμη. Επίσης αναγνωρίζει στην φυσική τάξη μια ηθικοπλαστική εξελικτική δύναμη.

Στο  Israël et l’humanité έρχεται πιο κοντά στον Δαρβίνο και προτάσει ότι η Πεντάτευχος προέβλεπε πριν τον Αναξίμανδρο την εξελικτική διαδικασία:
 
“Αλλά αν εξετάσουμε το βιβλικό κείμενο μόνο του, δεν βλέπουμε ότι γνωστοποιεί την αρχή της προόδου; Κάθε νέα δημιουργία κατά την διάρκεια των έξι ημερών σηματοδοτεί ένα βήμα μπροστά από τις προηγούμενες δημιουργίες. Η ζωή εμφανίζεται μετά το άψυχον, και στις εμφάσεις της ζωής υπάρχει πρόοδος, μέχρι την εμφάνιση του ανθρώπου, του τελευταίου και πιο τέλειου όντος. Όπως και να έχει, η περιγραφή των σταδίων της ζωής στην ιστορία της Γένεσης πάντα τραβούσε την προσοχή. Διότι εδώ υπάρχει μια αξιοθαύμαστη πρόβλεψη αυτού που η επιστήμη χρειάστηκε αιώνες για να ανακαλύψει.  

Ο Αναξίμανδρος, τον οποίον μερικές φορές ακούμε να αναφέρεται ως πρόδρομος των δαρβινικών δογμάτων, είχε μόνο μια αμυδρή ιδέα αυτής της προόδου. Σύμφωνα με αυτόν η επίδραση του φωτός στο έδαφος, που τότε ήταν καλυμμένο με νερό, παρήγαγε ταινίες που εξελίχθηκαν σε σώματα, κάτι σαν το σύγχρονο πρωτόπλασμα, και αυτοί οι οργανισμοί εξελίχθηκαν σταδιακά για να δώσουν ζωή στα είδη που υπάρχουν σήμερα. Οι πρόγονοι του ανθρώπου ήταν ζώα του νερού κάτι σαν τα ψάρια. 

Χρειάζεται να διαβαστεί μόνο η πρώτη σελίδα από την Πεντάτευχο, για να πειστούμε για την ανωτερότητα των βιβλικών πληροφοριών έναντι των θεωριών του Ίωνα φιλοσόφου” (Benamozegh, Israël et l'humanité. Etude sur le problème de la religion universelle et sa solution, επιμέλεια και γαλική μετάφραση Aimé Pallière 1914, σσ 339-340. Αγγλική μετάφραση Elijah Benamozegh: Israel and Humanity, Preface and Appendix on "Kabbalah in Elijah Benamozegh's Thought"by Maxwell Luria, Moshe Idel).

Ο Benamozegh μιλά παρακάτω για την εξελικτική αυτο-τελειοποίηση του ανθρώπου, καθώς θεωρεί ότι η ζωτική δύναμη που εξελίσσει βρίσκεται εντός των ειδών: 

“Είναι σίγουρο ότι στον ηθικό, όπως και στον φυσικό κόσμο, αυτά τα άτομα που είναι προικισμένα με μεγάλη ζωτική δύναμη, είναι ικανά να αντιμετωπίσουν τις περιβαλλοντικές επιδράσεις. Καθένα [είδος] μπορεί να αφομοιώσει στον εαυτό του ότι είναι κατάλληλο και θα προσπαθήσει ν'  αποφύγει την αφομοίωση. Αυτό είναι προαπαιτούμενο για την ανάπτυξη. Διότι, αντί να υποστηρίξουμε μαζί με τον Δαρβινισμό ότι το περιβάλλον διαμορφώνει τα είδη, καλύτερα να πούμε ότι τα είδη παίρνουν από τον εξωτερικό κόσμο ο,τιδήποτε τους είναι απαραίτητο για την πλήρη ανάπτυξη. Είναι σύμφωνο με αυτόν τον νόμο της αφομοίωσης, ότι το ισχυρότερο άτομο αναπτύσσεται και βελτιώνει τον εαυτό του, μεταμορφώνοντας αυτού που είναι κατώτερο στην δική του ουσία κατά την ανάπτυξη της δικής του φύσης, αλλά επίσης ανυψώνει κατά μερικούς βαθμούς αυτό, το οποίο χρησιμοποείται με αυτό τον σκοπό (σσ. Εννοεί τον κόσμο γύρω από το άτομο. Εδώ εξηγείται το ειδάλλως ανεξήγητο ενδιαφέρον τινών για το περιβάλλον). Αυτή είναι η πορεία των ανθρώπων, όπως και η κοσμική πρόοδος, και τέτοιο είναι και το θεοσοφικό δόγμα της Ανύψωσης”. (ο.π. σ. 49)

Αυτό θα το συνεχίσουμε και θα το αναλύσουμε περισσότερο στο τέταρτο κεφάλαιο. Στην συνέχεια η καμπαλλιστική αντιμετώπιση του Δαρβινισμού με την βοήθεια της εξελικτικής δημιουργίας πέρασε και στον ορθόδοξο Ιουδαϊσμό μέσω του Abraham I. Kook, όπως προειπώθηκε:

“Η θεωρία της εξέλιξης, η οποία κερδίζει στις ημέρες την αποδοχή του κόσμου, έχει μεγαλύτερη σχέση με τις μυστικές διδασκαλίες της Καμπαλλά, παρά με άλλες φιλοσοφίες. Η εξέλιξη, η οποία προχωρά με σκοπό την βελτίωση, προσφέρει σε μας βάση για οπτιμισμό στον κόσμο. Πως μπορούμε να απελπιστούμε, όταν συνειδητοποιούμε ότι τα πάντα εξελίσσονται και καλυτερεύουν; Διερευνώντας το εσωτερικό νόημα της εξέλιξης προς μια βελτιωμένη κατάσταση, βρίσκουμε την ερμηνεία του θεϊκού σχεδίου με απόλυτη ενάργεια. Είναι ακριβώς η En Sof  που ενεργεί και καταφέρνει να πραγματοποιήσει την άπειρη δυνατότητα. Η εξέλιξη ρίχνει φως στους τρόπους του Θεού. Όλη η ύπαρξη εξελίσσεται και ανυψώνεται, αν και αυτό είναι δυσδιάκριτο σε κάποιες επιμέρους περιπτώσεις. Ανυψώνεται προς το ύψος του απόλυτου καλού” (Abraham Isaac Kook, Orot Ha-Teshuvah [Lights of Penitence] (Jerusalem: Mossad Ha-Rav Kook, 1925, 1985),
II:555. Αγγλική μετάφραση στο Abraham Isaac Kook and Ben Zion Bokser, Abraham Isaac Kook: The Lights of Penitence, Lights of Holiness, the Moral Principles, Essays, Letters and Poems (London: SPCK, 1979), 220-221} 

Παρακάτω ο Κοοκ αναφέρει τον λόγο της αναγκαστικής αποδοχής της εξελικτικής δημιουργίας από τους πιστούς, σε αντίθεση με τους ισχυρισμούς των άθεων:

“Εκεί που οι αιρετικοί (σ.σ. Εννοεί τους άθεους) βρίσκουν την βάση για την απόρριψη των θρησκευτικών πεποιθήσεων, εκεί κάποιος μπορεί να βρει την κατάλληλη αντιμετώπιση των απόψεών τους... Όλα αυτά τα επιχειρήματα, τα οποία σημειώνονται ως άγοντα στην αίρεση, όταν κάποιος διερευνά τους βασικούς ισχυρισμούς τους, είναι από μόνα υποστηρικτικά μιας βαθύτερης θρησκευτικής πίστης, περισσότερο διαφωτιστικά και ζωτικά, από όσο εκφράζονταν στην απλή σύλληψη που επικρατούσε πριν την αντιμετώπιση της πρόκλησης.  

Η εξελικτική δημιουργία, η οποία τείνει να γίνει αποδεκτή από όλους όσους ακολουθούν τα μαθήματα της λογικής που στηρίζεται στην αίσθηση της αντίληψης, αρχικά θέτει μια πρόκληση στη θρησκεία, που υπογραμμίζει την δύναμη του Θεού που διαποτίζει τα πάντα. Πραγματικά, δεν μπορεί κανείς να υπερεκτιμήσει την σημασία της θεωρίας της εξελικτικής δημιουργίας, η οποία εξαλείφει κάθε ελάττωμα στην ανάδυση της ύπαρξης” {Abraham Isaac Kook, Orot Ha-Kodesh [Lights of Holiness] (Jerusalem: Mossad Ha-Rav Kook, 1938, 1985), II:556-560. Αγγλική μετάφραση στο Kook and Bokser, The Essential Writings of Abraham Isaac Kook, 170, 173-4}. 

Ο Κοοκ έρχεται σε έναν συμβιβασμό και για να τον κάνει πιο εύληπτο φέρνει ως παράδειγμα τον Μαϊμονίδη, ο οποίος τον Μεσαίωνα συμβίβασε την φιλοσοφική άποψη για την αιωνιότητα του σύμπαντος με τον Ιουδαϊσμό:

 “Η σχέση της θεωρίας της εξέλιξης – με όλα της τα παρακλάδια – με τον Ιουδαϊσμό και τις θεμελιώδεις του απόψεις στην εποχή μας, είναι παρόμοια με την αρχαία αντιπαράθεση της διδασκαλίας για την αιωνιότητα του σύμπαντος με τον Ιουδαϊσμό, την εποχή του πνευματικού πολέμου με τους Έλληνες. Εδώ χρειάζεται για να δώσουμε λύση,  ν'  ακολουθήσουμε την επιστημονική μέθοδο του Μαϊμονίδη, αν και οι μέθοδοι της λογικής έχουν αλλάξει με το πέρασμα του χρόνου. Με όλα τα επιστημονικά ελαττώματα στην θεωρία της εξέλιξης, η οποία στις μέρες μας βρίσκεται στο ξεκίνημα της ανάπτυξής της και στα αρχικά της στάδια, ας πάρουμε κουράγιο για να στηρίξουμε την θριαμβευτική επιβεβαίωση του Ιουδαϊσμού στην βάση των ισχυρισμών της, οι οποίοι με μια πρώτη ματιά φαίνονται ανταγωνιστικοί σε μας... Θα ασχοληθούμε με το να θέσουμε την πνευματική μας θέση, όχι στη βάση κάποιας επιμέρους φιλοσοφίας ή στη βάση της δέσμευσης προς κάποια επιμέρους ιδέα, αλλά στην διάχυση όλων των ιδεαλιστικών δυνάμεων, που κάθε μια τώρα λειτουργεί μεμονωμένα, ενσωματώνοντας αυτές σε ένα εκτενές σύνολο” {Abraham Isaac Kook, ‘Talele Orot’ [Fragments of Light], Takhemoni 1 (1910). Αγγλική μετάφραση στο Kook and Bokser, Abraham Isaac Kook: The Lights of Penitence, Lights of Holiness, the Moral Principles, Essays, Letters and Poems, 306}.

Εδώ τώρα ο Κοοκ δεν μας φανερώνει μόνο την μέθοδο για την ενσωμάτωση της θεωρίας της εξέλιξης στον Ιουδαϊσμό, αλλά και την μέθοδο για την μετάδωση της ιδέας αυτής σε κάθε θρησκεία και ιδεολογία για την δημιουργία του Οικουμενισμού.
 

 

δ. Η θρησκεία του μέλλοντος. 

Θα αναρωτηθεί, ίσως, κάποιος, γιατί η θεωρία της εξέλιξης να είναι το μέσο που θα οδηγήσει στην θρησκεία του μέλλοντος; Διότι με τον τελολογικό της χαρακτήρα – όσο και αν θέλει να φαίνεται ως επιστημονική θεωρία, οι συνέπειές της είναι φιλοσοφικο-θρησκευτικές – μπορεί να διαφθείρει κάθε ιδεολογία και κάθε θρησκευτική πεποιήθηση, εφόσον παραμερίζει τους θεούς των διαφόρων θρησκειών, θεοποιώντας τον άνθρωπο. Ιδού πως το θέτει ο Κοοκ:

“Η σκέψη μας αναγκαστικά φτάνει στη θέση ότι, η δημιουργία αυτού του [φυσικού] κόσμου και του κόσμου που είναι να έρθει, του μέλλοντος του ατόμου και του γενικού μέλλοντος της ανθρωπότητας, όλα αυτά έχουν συλληφθεί σε μία προοπτική και είναι όλα συσχετισμένα. Όλες οι ηθικές αξίες προβάλουν ενδεδυμένες θεϊκή σημασία. Ακόμα περισσότερο, μας δίνεται η βάση για τις ελπίδες μας και η επιβεβαίωση ότι θα εκπληρωθούν. Η δραστικότητα της προσδοκίας αντιστοιχίζεται με την δραστικότητα της διαδικασίας της αντίληψης. Και μ'  αυτό συμπεραίνεται ότι η δυνατότητα προόδου πέρα από τα όρια του φυσικού νόμου γίνεται αντιληπτή και είναι συμβατή με τα στοιχεία όλων των αποδεκτών διδασκαλιών” (η υπογράμμιση δική μας, Kook, Orot Ha-Kodesh [Lights of Holiness], II:565-566. Αγγλική μετάφραση στο Kook and Bokser, The Essential Writings of Abraham Isaac Kook, 174).

Η καθολική αποδοχή της θεοποίησης δε του ανθρώπου, όχι με πνευματικούς τρόπους, αλλά ως εξελικτικό βήμα, θέτει ως απαραίτητη προϋπόθεση την δημιουργία εκείνων των εξωτερικών συνθηκών (εφόσον ο άνθρωπος έχει ούτως ή άλλως την εσωτερική προδιάθεση για εξέλιξη) που θα αναγκάσουν την ανθρωπότητα να εξελιχθεί. Οι απαραίτητες αυτές προϋποθέσεις θα είναι ο οικουμενισμός και η παγκοσμιοποίηση, η ενότητα δηλαδή της ανθρωπότητας, την οποία θα φέρει ο “μεσσίας”. Έχουμε , λοιπόν, προετοιμασία για την έλευση του αντιχρίστου.

Όπως περιγράφει με ποιητικό τρόπο παρακάτω ο Κοοκ, η ανθρωπότητα θα οδηγηθεί στην ενότητα μέσα από την αλληλοκατανόηση:

“Μέσα από την χάρη της ατελείωτης ολοκλήρωσης μας δίνεται η επιβεβαίωση της πίστεως, ότι ακόμα και στο μέλλον, όταν νέα άσματα θα ακουστούν και όταν τα διανοητικά και πολιτισμικά μας αιτήματα θα λάβουν νέα μορφή, μια πηγή ζωής θα ανοίξει για μας, για να πετύχουμε νέα και σπουδαία κατορθώματα, μέσω της εναργούς κατανόησης” (ο.π.).

Επανερχόμενοι στα κείμενα του Benamozegh, βρίσκουμε τον τρόπο εκπλήρωσης των παραπάνω. Η εξέλιξη του ηθικού κόσμου με τρόπο παρόμοιο με τον φυσικό, συνεπάγεται και εξέλιξη των θρησκειών:

“Όπως η παρούσα τάξη των πραγμάτων αντιπροσωπεύει  μια εξέλιξη πέρα από αυτό που προηγήθηκε, έτσι επίσης και αυτό που θα ακολουθήσει θα ξεπεράσει αυτό που είναι. Στην ιστορία της γης κάθε περίοδος μορφώνει μια παλιγεννεσία, μια ανανέωση ή αναγέννηση, με σεβασμό σε αυτούς που προηγήθηκαν, την ίδια στιγμή που είναι γέννηση και αρχή με σεβασμό σ' αυτό που θα ακολουθήσει. Η διαδοχή των κόσμων και η αξανόμενη τελείωσή τους, είτε στο παρελθόν είτε στο μέλλον, είναι μια άπειρη ακολουθία. Υπάρχει μια εξέλιξη, η οποία καθορίζεται από τους νόμους που παρουσιάζει η Καμπαλλά από τα διάφορα Sefirot, Αιώνες, Υποστάσεις, ή Απορροές. Αυτή είναι η τεράστια εφαρμογή αυτού που μας διδάσκει η Γραφή σχετικά με τις διάφορες εποχές της ανθρωπότητας, στις οποίες ο Θεός λατρεύεται με διαφορετικό όνομα: Elohim, Shaddai, και τελικά το Τετραγράμματον”. (σ.338)

Ιδού, λοιπόν, και ο σπόρος του Οικουμενισμού.

“Πρέπει να δεχθούμε την μεταφορική εικόνα της θρησκείας ως έναν οργανισμό, που αναπτύσσεται περνώντας μέσα από όλες τις φάσεις, από σπόρο σε καρπό, ενώ αλλάζει συνεχώς, αλλά -όπως κάθε τι ζωντανό – πάντα ίδιο στην ουσία του... Ωστόσο δεν πρέπει να σγχέουμε την φυσική ανάπτυξη ενός οργανισμού, την οργανική του εξέλιξη με αλλαγές που μπορεί να επιβάλλονται με σκοπό την προσαρμογή του οργανισμού στους νέους καιρούς και στους νέους τόπους. Το πρώτο είδος της αλλαγής είναι κατάλληλο και νόμιμο, με μια λέξη ορθόδοξο, ενώ το δεύτερο είναι λάνθασμένο και βλαβερό για την ιδέα την οποία ισχυρίζεται ότι εξυπηρετεί, και κάποιος θα μπορούσε να πει, αντιεπιστημονικό, καθώς η εξελικτική επιστήμη δεν γνωρίζει επανάσταση, αλλά αργή μεταμόρφωση μόνο, ασυνείδητη επιλογή” (σ. 320)

Εδώ δηλαδή εξηγεί γιατί προτείνει την εξελικτική δημιουργία έναντι του Δαρβινισμού.

Σε σχέση με τα παραπάνω ο Mose Idel γράφει ότι η Καμπαλλά ήταν για τον Benamozegh η τέλεια θρησκευτική λύση για το μέλλον. Συμπληρώνουμε ότι είναι αυτό που ο π. Σεραφείμ Ρόουζ περιγράφει άριστα στο βιβλίο του Η Θρησκεία του Μέλλοντος. Και όπως το περιγράφει ο σχολιαστής του Daniel R .Langton:

“Το σχέδιο της πρόνοιας είχε να κάνει με την εξέλιξη σε μια αληθινή παγκόσμια θρησκεία, η οποία θα έφερνε την αναγέννηση της ανθρωπότητας και θα οδηγούσε στην μεσσιανική εποχή και σε μια ανώτερη εκτίμηση της θεϊκής, ανθρώπινης και κοσμικής ενότητας” σ.17.



Print-icon 

Login-iconLogin
active³ 5.3 · IPS κατασκευή E-shop · Όροι χρήσης