Γνωστικισμός
Μέρος Η'

Από τον Γνωστικισμό στον Προτεσταντισμό

8.15 JAN HUS – Δ΄ ΜΕΡΟΣ

Η Εξάρτηση του Jan Hus από τον John Wyclif.

Το ζήτημα της εξάρτησης του Jan Hus από τον John Wyclif είναι ένα τεχνητό ερώτημα, το οποίο προέκυψε στην ακαδημαϊκή έρευνα σε ύστερο χρόνο, εξαιτίας της επιθυμίας των Τσέχων ιστορικών να παρουσιάσουν την διδασκαλία του Jan Hus ως αυθεντική, και μάλιστα σε συνέχεια της προσπάθειας παλαιότερων μεταρρυθμιστών. O Vilém Herold αναφέρει την αντίθετη άποψη, ως παλαιότερη1, που τοποθετεί τον Jan Hus σε γραμμική συνεχεία μεταξύ του John Wyclif και του Μαρτίνου Λούθηρου.

Αυτή η τοποθέτηση δεν μπορεί να εκληφθεί ως μειονέκτημα αφ' εαυτής. Εξάλλου και η πιο πρόσφατη άποψη που θέλει τον Jan Hus αυθεντικό μεταρρυθμιστή με αυτόχθονης ευρηματικότητας ιδέες, τον τοποθετεί επίσης σε μία γραμμική συνέχεια, με τη διαφορά ότι οι πρόδρομοί του ήταν όλοι Βοημοί· ο Jan Milič του Kroměříž, ο οποίος χαρακτηρίζεται από τον František Loskot ως ο πατέρας της μεταρρύθμισης της Βοημίας2, ο Conrad Waldhauser και ο Matthias του Janov.

Η εξάρτηση του Jan Hus από τον John Wyclif είναι το αντικείμενο αυτής της ενότητας. Κατ' αρχάς θα εξακριβώσουμε την συνέχεια των ιδεών του Wyclif, όχι σε θεολογικό επίπεδο, αλλά σε φιλοσοφικό. Στην συνέχεια θα δούμε πώς μεταφέρθηκαν τα κείμενα του doctor evangelicus από την Αγγλία στην Βοημία. Επίσης θα καταγράψουμε το ιστορικό της αμφισβήτησης της συνέχειας του Wyclif από τον Hus. Τέλος, θα δούμε πώς η ουσσιτική φιλοσοφία-θεολογία συνέχισε να εξελίσσεται και πάλι με την επίδραση του Wyclif, ακόμη και μετά τον θάνατο του Hus. Καταλυτικό ρόλο σε αυτό έπαιξε ο Άγγλος Peter Payne, οποίος ήταν ο συνδετικός κρίκος μεταξύ Οξφόρδης και Πράγας, καθ' όλη τη διάρκεια των ουσσιτικών πολέμων.

 

8.15.1 Ο ρεαλισμός ως προϋπόθεση της θεολογίας των Ουσσιτών.

 

Η θέση αυτής της εργασίας είναι ότι ο Jan Hus ήταν ένας γνωστικός αιρεσιάρχης, όπως όλοι οι προηγούμενοι, όσοι εξετάστηκαν από την μελέτη μας για την ιστορική συνέχεια του γνωστικισμού. Ως τέτοιος επηρεάστηκε από τις προϋποθέσεις της θεολογίας του γνωστικισμού, οπότε πρόδρομός του είναι κάποιος επίσης γνωστικός αιρεσιάρχης, όπως ο John Wyclif, όχι οι προβαλλόμενοι από τους Τσέχους πιστοί παπικοί ιεροκήρυκες. Ο λόγος είναι εμφανής· οι προαναφερθέντες Jan Milič του Kroměříž, Conrad Waldhauser και Matthias του Janov δεν προχώρησαν πέρα από ευσεβιστικά κηρύγματα. Δεν δογμάτισαν με προϋποθέσεις γνωστικής θεολογίας.

Σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να εκληφθεί το κήρυγμα που καλεί σε ηθική ανάταση τους ξεπεσμένους ιερείς του παπισμού, ως ιστορικό προηγούμενο της Μεταρρύθμισης. Το ίδιο ισχύει και για την αναδιοργάνωση των εκκλησιαστικών ιδρυμάτων ή την μεταφορά ενός πνευματικού ή εκκλησιαστικού κέντρου από την Ρώμη στην Πράγα ή οπουδήποτε αλλού. Στην όποια πολιτική αντίδραση στον παπισμό την εποχή αυτή, η αιτία ήταν το Μεγάλο Σχίσμα και όχι κάποια μεταρρυθμιστική προσπάθεια. Όλα αυτά τα είδαμε στο Α' Μέρος της εργασίας για τον Jan Hus3.

Η περίπτωση του Jan Hus διαφέρει από τις περιπτώσεις των θεωρουμένων από τους Τσέχους προκατόχους του στο ότι αυτός δεν περιορίστηκε στο εντυπωσιακό ηθικιστικό κήρυγμα, αλλά θεολόγησε με τις προϋποθέσεις της φιλοσοφίας. Είδαμε στα εισαγωγικά του Γνωστικισμού, ότι η μία παράμετρος στην δημιουργία γνωστικής σέκτας ήταν η χρήση της αρχαίας ελληνικής, περισσότερο της πλατωνικής-νεοπλατωνικής και σε μικρότερο βαθμό της ορφικής και της πυθαγόρειας φιλοσοφίας4. Οι Jan Hus και John Wyclif είχαν ικανή γνώση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και της μεσαιωνικής διασκευής της στα Πανεπιστήμια της Ευρώπης, ως καθηγητές και διδάσκοντες αυτήν στα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα της πατρίδας τους. Αντίθετα, ο αποκαλούμενος πατέρας της βοημικής μεταρρύθμισης, Jan Milič, δεν είχε τέτοιου είδους μόρφωση5.

Τη διαπίστωση για την χρήση της πλατωνικής φιλοσοφίας από τον Jan Hus έκανε και ο Vilém Herold, αν και υποστηρικτής της θεωρίας των προδρόμων, και την στοιχειοθέτησε κατάλληλα6, ώστε να μην χρειάζεται να προσθέσουμε εμείς κάτι πάνω σε αυτό από το να παραθέσουμε δικά του λόγια:

Από την άλλη, η εργασία του Wyclif, όπως η διατριβή του De Ideis, είχε αδιαμφισβήτητο αντίκτυπο στην Πράγα. Ας καταγράψουμε τους λόγους. Ο Jan Hus έκανε ένα ιδιόχειρο αντίγραφο το 1398· κυκλοφόρησε σε πολλές εκδοχές στην Πράγα την επόμενη δωδεκαετία, συμπληρωμένο από πίνακα περιεχομένων και συνοπτικό σχολιασμό στην μορφή γλωσσάριου΄ έγινε διάσημο με το να καεί, μαζί με τα άλλα έργα του Wyclif, με πρωτοβουλία του Αρχιεπισκόπου Zajíc (σ.τ.μ. Zbyněk) το 1410· με πρωτοβουλία του Hus ακολούθως (μαζί με άλλα κείμενα του φιλόσοφου και θεολόγου της Οξφόρδης) αντικείμενο επίσημης ακαδημαϊκής υπεράσπισης στο Πανεπιστήμιο της Πράγας· και τέλος ενέπνευσε άμεσα αρκετές ανεξάρτητες τοπικές διατριβές πάνω στις πλατωνικές Ιδέες. Υπ' αυτές τις συνθήκες, μπορεί κάποιος, συνεπώς, να συμπεράνει μία ισχυρή και πιθανόν αποκλειστική επίδραση του De ideis του Άγγλου στοχαστή στις διδασκαλίες των καθηγητών της Πράγας πάνω στο θέμα7”.

Είναι ενδεικτικό του ενθουσιασμού, με τον οποίο υποδέχθηκαν το έργο του Wyclif στην Πράγα, το ότι ο Hus έκανε ένα αντίγραφο με το ίδιο του το χέρι. Επίσης, από τα δεκαπέντε σωζόμενα χειρόγραφα του έργου, τα οποία προέρχονται από εκείνη την εποχή, τα δώδεκα προέρχονται από την Βοημία, με μόλις ένα να προέρχεται από την πατρίδα του Wyclif. Ωστόσο, οι Πραγαίοι δεν έμειναν απλά στην αντιγραφή των έργων του, αλλά προχώρησαν περισσότερο. Αυτό φαίνεται, για παράδειγμα, από το ότι ο Ιερώνυμος της Πράγας ανέγνωσε τον Τιμαίο του Πλάτωνα – τουλάχιστον στην λατινική μετάφραση του Calcidius8και παρέθεσε αποσπάσματα από το έργο αυτό.

Από τους παπικούς θεολόγους της Δύσης, το έργο εκλαμβανόταν ως υπερασπιστικό της εκ του μηδενός δημιουργίας (creatio ex nihilo). Εκτενή σχολιασμό είχε λάβει από τους φιλοσόφους της φημισμένης σχολής της Chartres, Theodoricus Chartrensis και Guillelmus de Conchis τον ΙΒ' αι. Από αυτά τα σχόλια κάνει χρήση ο Ιερώνυμος της Πράγας, κυρίως του Glossae super Platonem του δεύτερου, την στιγμή που ο Wyclif δεν τα αναφέρει καθόλου.

Ο Jean Charlier de Gerson (1363-1429), Γάλλος θεολόγος και πρύτανης του Πανεπιστημίου του Παρισιού, κατηγόρησε ευθέως τον Ιερώνυμο της Πράγας στην σύνοδο της Κωνσταντίας, ότι έκανε εσφαλμένη χρήση των καθολικών εννοιών και των πλατωνικών ιδεών στην θεολογία του. Ο Ιερώνυμος αποκρίθηκε ότι η χρήση τους ήταν καθαρά φιλοσοφική στην διδασκαλία του, ως καθηγητή αυτής, στο Πανεπιστήμιο. Ωστόσο, η απάντησή του δεν ξεγέλασε τον Gerson, ο οποίος ήταν επίσης και δικαστής του στην Σύνοδο. Ο τελευταίος ανταπάντησε ότι μόνο η (μέθοδος) stylus theologicus9 παρείχε το κλειδί για την κατανόηση της φύσης των ιδεών και όχι το αντίστροφο10.

Αυτή η αντιδικία είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Το θέμα είναι πολύ μεγαλύτερο· ας δούμε την πορεία από την αρχή. Από πολύ νωρίς οι καθηγητές του Πανεπιστημίου της Πράγας έγραψαν κείμενα σχετικά με το ζήτημα των Ιδεών. Αυτά τα κείμενα με την μορφή των quaestiones (kvestie στα τσέχικα) συμμετείχαν στις φιλοσοφικές συζητήσεις (quodlibeta), τις διαλογικές αντιπαραθέσεις του Πανεπιστημίου. Τέτοια κείμενα συνέγραψε ο Jan Hus, o Ιερώνυμος της Πράγας, ο Matěj του Knín, o Pavel της Πράγας, ο Προκόπιος της Plzeň, ο Στανισλάβος του Znojmo, και ο Στέφανος Páleč.

Αυτοί όλοι έβλεπαν τις Ιδέες ως την υψηλότερη μορφή των καθολικών εννοιών. Στον Wyclif βρήκαν τα κατάλληλα επιχειρήματα11, για να αντιπαρατεθούν στα υπόλοιπα “έθνη” του Πανεπιστημίου, τα οποία υποστήριζαν μία διαφορετική άποψη, κυρίως στους Γερμανούς καθηγητές. Πρόκειται για την γνωστή μεσαιωνική αντιπαράθεση μεταξύ των υποστηρικτών της ονοματοκρατίας (νομιναλισμού) και της πραγματοκρατίας (ρεαλισμού). Ο Wyclif, ο Hus και οι καθηγητές του εθνικιστικού κινήματος στο Πανεπιστήμιο της Πράγας ήταν ρεαλιστές. Κανένας από τους υποτιθέμενους πρόδρομους του Hus δεν είχε την απαραίτητη μόρφωση, για να συμμετέχει σε τέτοιου είδους αντιπαράθεση, πολύ δε περισσότερο για να εμπνεύσει τον Hus.

Ο Jean Gerson ήταν αριστοτελικός και διακατεχόταν από μένος εναντίον του Πλάτωνα και όσων τον ακολουθούσαν στην εποχή του. Υποστήριζε ότι ο Πλάτωνας υποθέτει την προαιώνια ύπαρξη των Ιδεών και ειδικά της Ιδέας του ανθρώπου και ορισμένοι θεολόγοι διαπράττουν το ίδιο σφάλμα. Αυτή η άποψη ήταν αντίθετη με την φιλοσοφία του Αριστοτέλη και τη παπική θεολογία που τον ακολουθούσε (σχολαστικισμός). Το πρόβλημα, δηλαδή, για τους παπικούς δεν ήταν το ότι ο Hus και οι ακόλουθοί του θεολογούσαν φιλοσοφώντας, αλλά με βάση ποια φιλοσοφία θεολογούσαν, με τον Πλάτωνα ή τον Αριστοτέλη;

Από την άλλη, ο Wyclif ήταν ενάντιος στον Αριστοτέλη. Στο έργο του De Ideis ασκούσε κριτική στην κριτική του Αριστοτέλη για τις Ιδέες του Πλάτωνα, όπως ο Ockham. Ο Hus και οι συνεργάτες του στο Πανεπιστήμιο της Πράγας ήταν απόλυτα σύμφωνοι με τον Wyclif. Για τον Ιερώνυμο της Πράγας, ο Wyclif δεν ήταν μόνο “doctor evangelicus”, αλλά και “rex philosophorum”, ενώ ο Hus ήταν “divinissimus philosophorum”.

Το αίτημα της μεταρρύθμισης12 προκύπτει επίσης από τον πραγματιστικό προσανατολισμό των Wyclif και Hus. Η σύλληψη των καθολικών εννοιών και των ιδεών παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο. Η άποψη του Wyclif για τις καθολικές έννοιες και τις Ιδέες, είχε μία ισχυρή ηθική και κοινωνικο-πολιτική διάσταση13. Ο Άγγλος φιλόσοφος ισχυριζόταν ότι η η αμαρτωλότητα της εποχής του προερχόταν από την έλλειψη κατανόησης και σεβασμού προς τις καθολικές έννοιες14. Η πνευματική τάση της εποχής του ήταν η προτίμηση προς το καλό αντί του καλύτερου, οπότε ο Wyclif αντιπαραθέτει το καλό “bonum unius” με το καλύτερο “bonum commune”.

Οι Τσέχοι παρέλαβαν την κοινωνική ηθική του Wyclif μαζί με όλες τις άλλες απόψεις του15, με αποτέλεσμα τους ουσσιτικούς πολέμους. Για τον σκοπό αυτό οι καθηγητές του κύκλου του Hus χρησιμοποίησαν την ιδέα των αρχετύπων (mundus archetypus), την οποία παρέλαβαν από τη σχολή της Chartres, και την χρησιμοποίησαν για να καθορίσουν το πλήρωμα των Ιδεών στον θεϊκού Νου. Το αντίστοιχο σχέδιο στην φιλοσοφία του Wyclif ήταν τα νοούμενα (mundus intelligibilis), με παραπομπή στην αυγουστίνεια παραλλαγή των rationes aeternae16. Η προτίμηση των Τσέχων στον κόσμο των αρχετύπων οφειλόταν στην παραδειγματική τελειότητα, ομορφιά, αρμονία και φωτεινότητα του κόσμου αυτού. Τον προέβαλαν ως τον αληθινό, αιώνιο και ζωτικό σκοπό της νοουμένης ύπαρξης (esse intelligibili) των πάντων.

Η σύγκριση μεταξύ αρχετύπων και των φαινομένων ή αλλιώς του αρχετυπικού κόσμου (mundus archetypus) με τον κόσμο της αισθητηριακής αντίληψης (mundus sensibilis) οδήγησε τους Τσέχους καθηγητές στην κατανόηση της ανάγκης της μεταρρύθμισης των σύγχρονών τους συνθηκών του κόσμου, της Εκκλησίας και της κοινωνίας. Οι Τσέχοι, ωστόσο, προχώρησαν ένα βήμα παραπέρα· αποδέχθηκαν την δυνατότητα άσκησης βίας, ως μέσο μεταρρύθμισης17, κάτι το οποίο δεν είχαν κάνει οι Λολλάρδοι. Η εφαρμογή αυτών των αρχών στις σύγχρονες συνθήκες της Βοημίας με την προβολή μιας πρακτικής φιλοσοφίας του ουσσιτισμού έγινε επίσης με την συνεισφορά του Wyclif, μέσω του Peter Payne, την εποχή αμέσως μετά την σύνοδο της Κωνσταντίας. Αυτό θα είναι το αντικείμενο του τελευταίου κεφαλαίου του Δ' Μέρους.

 

8.15.2 Η μεταφορά των έργων του Wyclif στη Βοημία.

 

Ο λόγος για τον οποίο πρέπει να εξεταστεί η μεταφορά των κειμένων του Wyclif στην Βοημία, έχει να κάνει με τον ισχυρισμό των αρνητών της εξάρτησης του Hus από αυτόν. Η εν λόγω άρνηση θέλει τον πρώτο να επιδεικνύει μεταρρυθμιστική διάθεση, πολύ πριν διαβάσει τα έργα του δεύτερου, άρα να συνεχίζει την παράδοση των προγενέστερων Βοημών υποτιθέμενων μεταρρυθμιστών. Αλλά τα γεγονότα δεν είναι αυτά.

Δεν είναι υπερβολή να ειπωθεί ότι η φήμη του Wyclif προηγείτο των έργων του. Δεν είναι υπερβολή να ειπωθεί ότι το όνομα του Wyclif ήταν το πιο διαδεδομένο στην Ευρώπη μεταξύ των ετών 1380-1425, ειδικά στους ακαδημαϊκούς κύκλους. Ήταν προικισμένος με ένα τόσο δυνατό μυαλό, ώστε κατάφερε να εισάγει τις γνωστικές αιρέσεις, οι οποίες μέχρι τότε διδάσκονταν σε στενούς κύκλους μυημένων και δεμένους με φοβερούς όρκους μυστικότητας, στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, με αποτέλεσμα τα επιχειρήματά του να απαιτούν ανάλογη μόρφωση, για να αντιμετωπιστούν.

Στη διάδοση του ονόματος του Wyclif είχαν συμβάλει τα παπικά διατάγματα, τα οποία εξέδωσε ο πάπας Γρηγόριος ΧΙ (1370-1378) από το 1377 μ.Χ. και έπειτα. Σε αυτά καταδίκαζε τις θεωρίες του Wyclif, ειδικά όσες αφορούσαν στην κοσμική εξουσία, στο παπικό πρωτείο και στην εκκλησιαστική περιουσία18. Μετά την συνοδική του καταδίκη το 1382 μ.Χ. ασκήθηκε έντονη πίεση στους μαθητές του καθώς και στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, ώστε να αποκηρύξουν τις ιδέες του. Τόσο οι εκκλησιαστικές όσο και οι κοσμικές αρχές εξέδωσαν ικανό αριθμό διαταγμάτων αναφορικά με τα έργα του.

Δεν πρέπει να παραγνωρίζεται το ότι στην ταχύτητα μετάδοσης των ιδεών σε όλη την Ευρώπη συνέβαλε καθοριστικά η χρήση της λατινικής γλώσσας από όλους τους ακαδημαϊκούς. Έτσι, τα κείμενα δεν χρειάζονταν να περιμένουν να μεταφραστούν, ώστε να καταστεί δυνατή η ανάγνωση και κατανόησή τους από ακαδημαϊκούς διαφορετικών εθνών. Για τον λόγο αυτό, δεν υπήρχαν σύνορα στην μετάδοση των ιδεών σε όλη τη Δυτική Ευρώπη. Γι' αυτό και τα έργα που έγραψε ο Wyclif, όπως και ο Hus, στα λατινικά αντιγράφονταν και υπάρχουν σε πολύ περισσότερα αντίγραφα, σε όλη την Δυτική Ευρώπη, σε αντίθεση με κείμενα που έγραψε ο πρώτος στα μεσαιωνικά αγγλικά και ο δεύτερος στα τσέχικα.

Εκείνοι, όμως, που συνέβαλαν καθοριστικά στο να διαδοθεί το όνομα του Wyclif και οι ιδέες του ακόμη και στις πιο απομακρυσμένες περιοχές της υπαίθρου, ήταν οι Λολλάρδοι κήρυκες19. Η δράση τους έχει συνδεθεί με την επανάσταση των χωρικών του 1381 μ.Χ., καθώς στους υποκινητές της επανάστασης εμπλέκονταν οι Λολλάρδοι ιερείς, John Ball και Jack Straw. Για τον λόγο αυτό ο μoνάρχης της Αγγλίας και το κοινοβούλιο έλαβαν σκληρά μέτρα πρόληψης και καταστολής της αίρεσης20.

Τα υψηλόβαθμα στελέχη της αίρεσης στέλνονταν στην Ρώμη για να δικαστούν. Για παράδειγμα ο Nicolas Hereford, ο οποίος έχαιρε της ίδιας εκτίμησης με τον Wyclif, οδηγήθηκε στην Ρώμη, βρέθηκε ένοχος από τον πάπα Ουρβανό ΙΙ και φυλακίστηκε. Απελευθερώθηκε το 1385 μ.Χ. εξαιτίας μιας εξέγερσης που συνέβη το καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς, από το επαναστατημένο πλήθος21.

Η πρώτη αναφορά στον Wyclif στο έδαφος της Βοημίας γίνεται από τον Nicolas (Mikulaš) Biceps22. Αυτός σχολιάζοντας τον δεύτερο βιβλίο από τις Προτάσεις του Πέτρου του Λομβαρδού, επιτέθηκε στις νομιναλιστικές απόψεις των Γερμανών του Πανεπιστημίου, οι οποίες εκφράζονταν από τον Conrad Soltau, και δεν δίστασε να επικαλεστεί τις απόψεις των Fitzralph επισκόπου της Ιρλανδίας και Wyclif, αναφερόμενος σε αυτούς ονομαστικά. Σημειώνει ότι “δεν το θεωρούν παράλογο [να ισχυρίζονται], ότι ο Θεός δεν μπορεί να εκμηδενίσει ένα πλάσμα, ώστε να πάψει να υπάρχει το ίδιο ή κάποιο μέρος αυτού, εξαιτίας της ιδέας αυτού που ενυπάρχει στον Θεό”.

Η πρώτη αυτή αναφορά βρίσκεται σε μια χειρόγραφη συλλογή (collectanea MS) του Μονάχου τον κώδικα Clm 27034 (f271r,221ν)23, ο οποίος χρονολογείται το 1381 μ.Χ24. Αυτό σημαίνει, ότι ο Wyclif ήταν γνωστός στην Πράγα πριν καταδικαστεί για αίρεση την επόμενη χρονιά, όσο ήταν ακόμη ζωντανός. Να σημειωθεί ότι την εποχή εκείνη δεν χρησιμοποιούνταν οι όροι “νομιναλισμός” και “ρεαλισμός” για τις αντίστοιχες εκπεφρασμένες απόψεις επί των καθολικών εννοιών. Αντ' αυτών χρησιμοποιούνταν οι όροι “Antiqui” για τους νομιναλιστές και “moderni” για τους ρεαλιστές, όπως ο Wyclif25. Η διαφορά των δύο σχολών σκέψεων αφορούσε στην “cognitio universalis” ή “cognitio particularis”, δηλαδή, στην έρευνα για τις καθολικές έννοιες (universalia).

Πώς θα μπορούσε να έχει προκύψει αυτή η ενημέρωση για τις απόψεις του Wyclif στην Βοημία; Η χρονιά σύνταξης του χειρογράφου προηγείται του γάμου του Άγγλου μονάρχη Ριχάρδου Β' (1377-1399) και της Άννας της Βοημίας, κόρης του Καρόλου Δ', ο οποίος έγινε το 1382 μ.Χ. Οπωσδήποτε του γάμου προηγήθηκαν διπλωματικές αποστολές αυλικών και ιερέων για τις διαπραγματεύσεις, αλλά αυτές δεν επαρκούν για να εξηγήσουν το πώς ο Nicolas Biceps γνώριζε τον Wyclif26. Το πιο πιθανό είναι αυτή η γνωριμία να έγινε μέσω του Adalbertus Ranconis de Ericinio (Voytěch Raňkův z Ježova, 1320-1388).

Αυτός ήταν Βοημός θεολόγος και διορίστηκε πρύτανης του Πανεπιστημίου του Παρισιού το 1355 μ.Χ. Στο Παρίσι διέμεινε από το 1345 έως το 1359 μ.Χ. Συνέχισε την ακαδημαϊκή του καριέρα στην Οξφόρδη, από το 1360 έως το 1366 μ.Χ. Αν και στα γραπτά του δεν κάνει μνεία του Wyclif, είναι σίγουρο ότι στην Οξφόρδη παρακολούθησε ομιλίες του τελευταίου για διάφορα φιλοσοφικά ζητήματα. Την εκτίμησή του για την αξία του εκεί Πανεπιστημίου την έδειξε στην διαθήκη του, όπου άφηνε την περιουσία του στην διάθεση των φοιτητών που ήθελαν να σπουδάσουν στην Οξφόρδη, ώστε να καλυφθούν οι υποτροφίες τους. Ένας από αυτούς ήταν και ο Ιερώνυμος της Πράγας, ο οποίος μετέβη στην Οξφόρδη το 1398 μ.Χ. και αντέγραψε τα έργα του Wyclif, Dialogus και Trialogus27. Πάντως, η διαθήκη εκτελέστηκε το 1388 μ.Χ., ύστερα από τον θάνατό του, οπότε η εκτέλεσή της μπορεί να εξηγήσει την ύστερη εκτίμηση των Τσέχων για τον Wyclif28.

Αυτό που έχει αξία για την παρούσα εξέταση, είναι το ότι στην Οξφόρδη υπήρχε ειδική πτέρυγα στις εστίες για την διαμονή των φοιτητών από την Βοημία. Σύμφωνα με την μαρτυρία του Anthony Wood, Άγγλου αρχαιοδίφη (1632-1695), η αίθουσα είχε δοθεί στους Βοημούς, οι οποίοι διέμεναν στην Οξφόρδη πριν από την ίδρυση του Πανεπιστημίου του Καρόλου στην Πράγα29. Αν και συνήθως οι φοιτητές μετέβαιναν στην Οξφόρδη μέσω του Πανεπιστημίου του Παρισιού, η σχέση των Βοημών με το εκεί Πανεπιστήμιο είναι καλά στοιχειοθετημένη, ώστε να είναι δυνατή η γνωριμία με τον Wyclif και τις ιδέες του, πριν από την εποχή του Hus.

Πέραν τούτων, όμως, και το Παρίσι ήταν ενήμερο για τα τεκταινόμενα στην Οξφόρδη το 1381 μ.Χ. Αυτό αποδεικνύει χειρόγραφο (Paris BN lat. 15869), το οποίο περιέχει δύο έργα του Wyclif, το De Civili Dominio ολόκληρο και αποσπάσματα από το τρίτο βιβλίο του De Mandatis. Το συγκεκριμένο χειρόγραφο φέρει ημερομηνία εκείνης της χρονιάς και φανερώνει ότι έγινε συζήτηση πάνω στις ιδέες του Wyclif στις 16 Ιανουαρίου 1381 μ.Χ30.

Κατά τη διάρκεια της ζωής του Hus έγιναν δύο αποστολές ακαδημαϊκών της Πράγας απευθείας στην Οξφόρδη, όχι μέσω Παρισιού31. Η πρώτη ήταν αυτή του Ιερώνυμου της Πράγας, το 1398 μ.Χ. Οι καρποί που έφερε αυτή η προσπάθεια ήταν αντίγραφα των έργων του Wyclif, Dialogus και Trialogus, τα οποία όμως δεν διασώζονται32.

Στην επόμενη αποστολή συμμετείχαν οι Nicolas Faulfiš και Jiří z Kněhnice το 1407 μ.Χ33. Αποτέλεσμα αυτής ήταν να φθάσουν στην Πράγα αντίγραφα των έργων του Wyclif, De Veritate Sacre Scripture, De Ecclesia και De Dominio Divino. Tα αντίγραφα αυτών σώζονται σήμερα στο χειρόγραφο Vienna Österreichische Nationalbibliothek 1294. Το πρώτο και το τελευταίο από αυτά έχουν αντιγραφεί στο Braybrooke του Northamptonshire. Εκεί βρισκόταν ο οίκος του Sir Thomas Latimer, ενός γνωστού Λολλάρδου ιππότη34. Το δεύτερο έχει αντιγραφεί στο Kemerton του Gloucestershire. Εκεί έμενε ο καθηγητής που είχαν αποβάλει το 1395 μ.Χ. από το Merton College της Οξφόρδης το 1395 μ.Χ., επειδή διέδιδε αιρετικές ιδέες, ο Robert Lychlade35.

Παρά το ότι οι αποστολές αυτές είναι ισχυρά πειστήρια για την μεταφορά των έργων του Wyclif στην Βοημία, δεν προσφέρουν τίποτα στην ανίχνευση των διαδρομών των προηγούμενων ετών36. Ωστόσο, κανείς δεν μπορεί ν' αμφισβητήσει την μαρτυρία του ίδιου του Jan Hus, στην απάντησή του στους χλευασμούς του Άγγλου John Stokes, όπου αναφέρει ότι διέθετε τα έργα του Wyclif ήδη για μια εικοσαετία37. Αυτό σημαίνει ότι τα είχε στην κατοχή του από το 1391 μ.Χ. Το ερώτημα, βέβαια, είναι ποια έργα κατείχε ο Hus.

Ενδεικτική της διάδοσης των έργων του Wyclif στην Πράγα πρέπει να θεωρείται μία διατριβή του Στανισλάβου του Znojmo. Αυτή η διατριβή με θέμα τις καθολικές έννοιες, προσιδίαζε τόσο πολύ στις θεωρίες του Wyclif, ώστε το 1905 μ.Χ. εκδόθηκε μαζί με τα έργα του Άγγλου διανοητή. Το έργο τοποθετείται πριν το τέλος το 1390 μ.Χ38. Πρόκειται για De Universalibus, το οποίο ο εκδότης της σειράς, Michael Henry Dziewicki, απέδωσε λανθασμένα στον Wyclif, επειδή χρησιμοποίησε έναν μόνο κώδικα από την Κρακοβία. Αν είχε συμβουλευτεί τους 1536 και 1605 του Πανεπιστημίου της Πράγας, θα καταλάβαινε ότι το έργο είναι του Στανισλάβου39.

Η διατήρηση των έργων του Wyclif, και ως ένα βαθμό η διάσωσή τους, οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην δουλειά των Βοημών αντιγραφέων και στην εκτίμηση των Ουσσιτών γι' αυτά. Σε επίσης μεγάλο βαθμό, η σημερινή γνώση μας οφείλεται και πάλι σ' αυτούς. Η πιο πρόσφατη καταγραφή του συνολικού έργου του Wyclif έγινε από τον Williel Thompson, ο οποίος συμπλήρωσε την εργασία του πατέρα του Samuel Harrison Thompson. Ο κατάλογος αυτός απαριθμεί 435 έργα, εκ των οποίων τα 244 είναι ξεχωριστές ομιλίες, που αποτελούν 4 συλλογές Συμπληρώνονται, δηλαδή, περί τα 200 έργα. Από αυτά, σχεδόν τα μισά σώζονται μόνο σε κώδικες της Βοημίας και περιλαμβάνουν μερικά από τα σημαντικότερα κείμενα του Wyclif, όπως τα De civili dominio, De ecclesia, De officio regis, De potestate pape, De eucharistia, Supplementum Trialogi, ολόκληρα. Ο λόγος είναι η ολοκληρωτική καταστροφή των έργων στην Αγγλία από τους εκεί παπικούς40.

Ο αριθμός των κωδίκων της Βοημίας με έργα του Wyclif ανέρχεται σε περίπου 130. Σίγουρα ο αριθμός τους σε παλαιότερες εποχές ήταν πολύ μεγαλύτερος. Η απώλεια κάποιων κωδίκων οφείλεται αφενός σε φυσικά αίτια και αφετέρου στην καταστροφή τους από τις παπικές αρχές. Η υπόθεση αυτή στηρίζεται σε κατάλογο των έργων του Wyclif, ο οποίος συντάχθηκε το 1415 μ.Χ. και τώρα βρίσκεται σε τρία αντίγραφα στην Βιέννη41. Η σύνταξή του είναι αποδεκτό ότι έγινε στην Βοημία, πιθανόν στην Πράγα. Ο λόγος σύνταξής του είναι η αναγνώριση των γνήσιων έργων του Wyclif. Σε κάποιο σημείο ο συντάκτης σχολιάζει ότι “σήμερα δεν διαθέτουμε όλα τα σχόλια του Doctor Evangelicus στην Αγία Γραφή42”.

Από την Βοημία τα έργα επέστρεψαν στην γενέτειρά τους. Μια συντετμημένη έκδοση του Opus Ardum έγινε στο Wittemberg το 1528 μ.Χ. με εισαγωγή γραμμένη από τον Λούθηρο. Αυτή η έκδοση ήταν γνωστή στον John Bale (1495-1563), τον άνθρωπο ο οποίος ξεκίνησε την ιστοριογραφία του κινήματος των Λολλάρδων και των Ουσσιτών.

 

8.15.3 Το ιστορικό της αμφισβήτησης της σχέσης Wyclif και Hus.

 

Οι πρώτοι ιστορικοί κατέγραψαν την ιστορία του Ουσσιτισμού, συμφωνώντας ότι ο Hus ήταν ακόλουθος του Wyclif. Έτσι ο Αινείας Σίλβιος Piccolomini, μετέπειτα πάπας Πίος ΙΙ (1458-1464), στην Ιστορία της Βοημίας αναφέρει ότι ο Jan Hus υιοθέτησε το δόγμα του Wyclif:

Ανάμεσα στους οποίους (σ.τ.μ. εννοεί τους καθηγητές του Πανεπιστημίου της Πράγας) εμφανίστηκε ο Ιωάννης, ο οποίος καταγόταν από σκοτεινό τόπο, το χωριό Huß, το οποίο σημαίνει χήνα, και το έκανε υποκοριστικό του. Αυτός ήταν προικισμένος με οξύνοια και ευφράδεια, και διασκέδαζε με τις πολλές διαλεκτικές συζητήσεις, και αγαπούσε τις παράξενες απόψεις, και υιοθέτησε πλήρως τα δόγματα του Wyclif, και μ' αυτά ξεκίνησε να δημιουργεί προβλήματα στους Γερμανούς καθηγητές43

Θεωρείται σίγουρο, ότι ο Αινείας είχε ενώπιόν του αυθεντικά αρχεία της συνόδου της Κωνσταντίας, όταν έγραφε αυτό το κομμάτι της ιστορίας της Βοημίας. Στην συνέχεια, ο Johann Cochlaeus (υποκοριστικό που σημαίνει “κοχλίας”, Johann Dobneck, 1479-1552) γράφει ότι η αίρεση του Wyclif μεταφέρθηκε από την Αγγλία – απ' όπου ξεκίνησε, αλλά δεν ευδοκίμησε – στην Βοημία, όπου ο παπισμός υπέστη μεγάλη ζημιά και έχασε την προτίμηση του κόσμου. Από αυτή τη ζημιά ο παπισμός δεν μπόρεσε να ξαναβρεί την προηγούμενη αίγλη. Ο Cochlaeus έγραψε το 1534 μ.Χ44.

O Wenceslaus Hagek a Liboczan (Václav Hájek z Libočan) ήταν Βοημός χρονογράφος του Ιστ' αι. μ.Χ. Επίσης ήταν μέλος της Unitas Fratrum, της εκκλησιαστικής δομής των Ουσσιτών που δημιουργήθηκε με το τέλος των ουσσιτικών πολέμων. Αργότερα μεταστράφηκε στον παπισμό και υπηρέτησε ως κήρυκας στον ναό του Αγίου Θωμά, στην Πράγα. Τα Annales του καλύπτουν την ιστορία της Βοημίας από την εποχή των μυθικών βασιλέων των Ρως μέχρι την στέψη του Φερδινάνδου Ι το 1526 μ.Χ. Μεταφράστηκε στα γερμανικά το 1596 μ.Χ. από τον Johann Sandel45.

Έτος 1400. Την εποχή εκείνη υπήρχε στο Πανεπιστήμιο της Πράγας ένας ιερέας και καθηγητής, και όπως λέει ο θρύλος γι' αυτόν, ζούσε μία καλή ζωή και ήταν σεμνός νεαρός. Το όνομά του ήταν Ιωάννης με το επίθετο Hus, διότι καταγόταν από το χωριό Husinec.

Έφθασαν από την Αγγλία νέοι άνδρες στην Πράγα, οι οποίοι ισχυρίζονταν ότι ήθελαν να σπουδάσουν εκεί, ο ένας με το όνομα Ιάκωβος, ο οποίος ισχυριζόταν ότι ήταν πτυχιούχος της θεολογίας· ο άλλος ονομαζόταν Κονράδος από το Randelburg, η οποία είναι πόλη ευγενών στην Αγγλία.

... Ωστόσο, αυτός ο καθηγητής, ο Ιωάννης Hus, τον οποίο ακολούθησαν αυτοί οι Άγγλοι, όπως και αυτό τα διδάγματα του Wyclif (αν και όχι δημόσια), έκανε πολλές αναφoρές από αυτήν την κακοδοξία στις ομιλίες του, λέγοντας ότι είναι μία δίκαιη προσωπικότητα (σ.τ.μ. Εννοεί τον Wyclif)46”.

Η επόμενη πληροφορία έρχεται από τον Ζαχαρία Θεοβάλδο (Zacharias Theobaldus). Αυτός ήταν Βοημός στην καταγωγή ιστορικός και θεολόγος. Γεννήθηκε από Προτεστάντες γονείς το 1584, στο Schlackenwald της Βοημίας και έζησε μέχρι το 1627 μ.Χ. Σπούδασε στην Βιρτεμβέργη και πήρε το διδακτορικό του το 1604 μ.Χ. Η δικιά του μαρτυρία για το θέμα είναι η εξής:

Επίσης ήταν εξοργισμένος με έναν νεαρό σπουδαστή από την Πράγα, ο οποίος είχε πάει στην Αγγλία για σπουδές, και είχε φέρει μαζί στην γενέτειρά του, ένα βιβλίο με τις διδασκαλίες του Wyclif, το οποίο είχε αφήσει στα χέρια του Huss, ο οποίος καλόπιστα το είχε σε εκτίμηση, αλλά με οξύνοια διέκρινε τα εσφαλμένα, και αυτόν τον σπουδαστή τον επέπληξε, είτε να κάψει αυτό το βιβλίο, είτε να το πετάξει στο ποτάμι [Μολδάβα], ώστε να μην πέσει στα χέρια των ανθρώπων του, ειδικά αυτών που ενθουσιάζονται να μελετούν καινούργια πράγματα47”.

Είναι φανερό ότι ο Theobald είχε υπόψη του τις προηγούμενες πηγές και αναφέρει μάλιστα, ότι εσφαλμένα ο Hajek αναγνωρίζει τον μαθητή, ως τον Ιερώνυμο της Πράγας. Πάντως, η ημερομηνία που τοποθετεί το ταξίδι του μαθητή (anno 1401) συμπίπτει με την περίοδο που ήταν στην Αγγλία ο Ιερώνυμος και το διορθώνει παρακάτω ο Balbin.

Επίσης ο Theobald θεωρεί ότι ο νέος που πήγε στην Αγγλία ήταν ο Γερμανός Ακαδημαϊκός Ιερώνυμος Faulfisch. Αυτός ήταν ένας από τους συνοδούς στο ταξίδι της Άννας της Βοημίας στην Αγγλία, για τον γάμο της με τον Ριχάρδο Β'. Ο Faulfisch ήταν ένας από τους ακροατές του Wyclif. Η αντίδραση εναντίον των βιβλίων αφορά το κάψιμο τους από τον αρχιεπίσκοπο της Πράγας48.

Άλλη μια παλαιά μαρτυρία είναι αυτή του Jan Dubravius (1486-1553), επισκόπου Olomouc. Αυτός, στο έργου Historia regni Bohemiae (1552) γράφει:

O Hus ενάντια στα συγχωρητήρια. Άσκησε κριτική στην τρυφή και την φιλοδοξία των ιερέων. Στιγμάτισε την πονηριά και τις μηχανορραφίες των μοναχών. H Αλήθεια του Wyclif άναψε την φωτιά στον Huss49

Ως “Αλήθεια” εννοεί το έργο Trialogus του Wyclif. Ο Bohuslav Balbín (1621-1688), Τσέχος συγγραφέας ιστορικός και Ιησουίτης, διορθώνει τον Hajek, ως προς την ημερομηνία της μεταφοράς των έργων του Wyclif από τον Ιερώνυμο της Πράγας, και τον Theobald, ως προς την ταυτότητα του νεαρού ταξιδιώτη, ότι, δηλαδή ήταν ο Ιερώνυμος:

O Hagek είναι ο συγγραφέας, ο οποίος την εν λόγω χρονιά για τον Ιερώνυμο της Πράγας [γράφει] ότι από την ακαδημία στην Οξφόρδη της Αγγλίας, τις καταδικασμένες πλάνες του Wyclif έκανε φανερές, τις οποίες αφού διάβασε ο Jan Hus, αυτός πρώτος αναρίγησε και πρότεινε να το πετάξουν στο ποτάμι... όχι το έτος 1400 (όπως προτιμά ο Hagek), αλλά το έτος 1398, λίγο μετά αφότου γύρισε ο Ιερώνυμος από την Αγγλία στην Βοημία50”.

O Thomas Johannes Pessina von Czechorod (Tomáš Jan Pešina z Čechorodu 1629-1680), Τσέχος Ιησουίτης θεολόγος και επίσκοπος Leitomischl από το 1657 μ.Χ., μιλάει για τους Τσέχους αιρεσιάρχες που μολύνθηκαν από τα δόγματα του Wyclif:

Στην συνέχεια κάποιοι συγγραφείς, όπως ο Jan Hus και ο Ιερώνυμος, πρώτοι αιρεσιάρχες στην Βοημία μολύνθηκαν από τα δόγματα του Wyclif, και έγινε σχίσμα στην Καθολική πίστη στα μέρη αυτά. ...αυτή η κακοδοξία έχει γραφεί από τον Wyclif. ...Αυτή την γραφή από την Αγγλία, ο Ιερώνυμος της Πράγας, άνδρας θαυμαστός γα την οξύνοια και την ευφράδεια του (δεν ήταν ιερωμένος), αλλά πρώτος αυτός εισήγαγε την αίρεση, κάτι που δίκαια αξίζει φοβερές κατάρες, στην Βοημία, και πρότεινε να διαβάζονται αυτές οι παρεκτροπές51”.

Από τα παραπάνω αποσπάσματα φαίνεται ότι στους πρώτους αιώνες μετά τον Hus, η εξάρτησή του από τον Wyclif θεωρούνταν δεδομένη. Ακολούθησε ο Franz Martin Pelzel (1734-1801, Τσέχος ιστορικός, ο οποίος στο έργο του Geschichte von Βöhmen von den ältesten bis auf die neuesten Zeiten52, δεν κάνει καμία αναφορά στον Wyclif, όταν ιστορεί τον Hus. Αντίθετα, θεωρεί ότι τα διδάγματά του ήταν δικά του εφευρήματα.

Ο František Pubička (1722-1807), Τσέχος Ιησουίτης, κοσμήτορας της Σχολής των Τεχνών και ιστορικός, επαναλαμβάνει την ιστορία του Václav Hájek z Libočan και αναφέρεται στις ενέργειες του Hus για την διάδοση των διδασκαλιών του Wyclif στην Βοημία. Θεωρεί, όμως, ότι οι ιδέες του Hus, οι οποίες προβάλλονται στο De ecclecia, είναι αυθεντικές, καθώς λέει:

Αυτή την χρονιά έγιναν για πρώτη φορά γνωστά τα βιβλία του Άγγλου Wyclif στην Βοημία. Εκεί, αυτό το γεγονός έγινε, δυστυχώς, πηγή και είχε ως συνέπεια, τόσο περίεργα γεγονότα για μας τους Βοημούς, ώστε να μην μπορώ να προσπεράσω σιωπηλά, ό,τι βρήκα γι' αυτόν τον άνθρωπο σε αξιόπιστα συγγράμματα...

...Μεταξύ των ντόπιων συγγραφέων δεν έχει ακόμη αποφασιστεί: εάν τα βιβλία του Wyclif, είτε μέσω του γνωστού Ιερώνυμου της Πράγας ή μέσω του Εγγλέζου Peter Payne ή μέσω δύο άλλων σπουδαστών, οι οποίοι ήρθαν από την Οξφόρδη στην Πράγα, μεταφέρθηκαν αρχικά στην Βοημία. Πολύ πιθανόν, αν κάποιος αναλογιστεί τις αιματηρές συνέπειες αυτού του αναμφισβήτητα θλιβερού δώρου στην πατρίδα μας, να πρέπει να ευχαριστήσει όλους αυτούς τους ανθρώπους· ο ένας θα μπορούσε να έχει φέρει ένα από αυτά, άλλος άλλο από τα βιβλία του Wyclif.

Εν τω μεταξύ, σύμφωνα με όλες τις απόψεις ο Ιερώνυμος της Πράγας εισήγαγε πρώτος τον Huss στα δόγματα του Wyclif, αν και αυτό δεν το κατάφερε, να τον κερδίσει αμέσως με αυτά. Αυτός ο Ιερώνυμος με το πατρικό του όνομα, το οποίο έμαθα κάπου, Faulfisch, αλλά κάποιοι το αμφισβητούν, χωρίς να το αιτιολογούν, ήταν πτυχιούχος του Πανεπιστημίου της Πράγας το 1398, και όφειλε, σύμφωνα με την παραδοσιακή πρακτική, να περιμένει άλλα τρία χρόνια για το διδακτορικό· αλλά σύμφωνα με βάσιμες αποδείξεις, αυτός ο Hus, μαζί με την θέση του ιεροκήρυκα στην Βηθλεέμ, κέρδισε και μια έδρα στο Πανεπιστήμιο, δεδομένης της φιλοπονίας και της ικανότητας του Ιερώνυμου, τού το παρείχε [το διδακτορικό], όχι πολύ μετά το 1399.

Τώρα, ο νεαρός που χρειαζόταν περισσότερη γνώση, ταξίδεψε τότε μέχρι το φημισμένο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Εδώ άκουσε για τα βιβλία του Wyclif, τα διάβασε και τόσο πολύ τού άρεσαν, ώστε τα αντέγραψε με σκοπό να φέρει αντίγραφα στην Πράγα. Μετά την επιστροφή του τα έδειξε στον φίλο του τον Hus· αλλά αυτός ο άνθρωπος, ο οποίος λίγο αργότερα, το 1401, έγινε κοσμήτορας στην φιλοσοφική σχολή, και σύμφωνα με κάποιους, έγινε εξομολόγος της βασίλισσας Σοφίας, βρήκε τα λεγόμενα του Wyclif, τόσο καλά, όπως τα είχε διαφημίσει ο Ιερώνυμος. Αρχικά, ανησύχησε τόσο, ώστε συνέστησε στον φίλο του να τα ρίξει στον Μόλδαβα. ...

Ο Ιερώνυμος, του οποίου ο ενθουσιασμός για τον Wyclif δεν τού επέτρεψε να ακούσει τη συμβουλή του Hus, υποσχέθηκε να κρύψει τα βιβλία και να κρατήσει την διδασκαλία μυστική· αλλά δεν τήρησε κανένα από αυτά. Πώς συνέβη τελικά και ο Hus, για κακοτυχία του, έγινε υπερασπιστής του Wyclif, δεν μπορεί να ειπωθεί με απόλυτη ακρίβεια. Κάποιος θα μπορούσε να καταλογίσει την ευθύνη γι' αυτή την αλλαγή στον πλούσιο σε πολλή γνώση φυγά από την Αγγλία, Peter Payne.

Επίσης θα μπορούσαν να είναι οι φοιτητές που ήρθαν από την Οξφόρδη στην Πράγα: ο Ιάκωβος, ένας Βοημός, και ο Κονράδος από το Kantelberg, οι οποίοι είχαν συμβάλλει πολύ σ' αυτό. Αυτοί το είχαν κάνει δική τους απασχόληση, να θέτουν συχνά τους καθηγητές και τους φοιτητές το ερώτημα, αν ο πάπας είχε περισσότερα να πει στην εκκλησία, απ' ό,τι ο κάθε ένας ιερέας, ή εάν η Θεία Λειτουργία του πάπα είχε περισσότερη αξία από αυτήν των άλλων ιερέων, και άλλες τέτοιες, οι οποίες σκόπευαν να μειώσουν την παπική υπόληψη.

Οι σοβαρές επιπλήξεις του καθηγητή Leonard Duha τούς έκανε πιο προσεκτικούς, αλλά μόνο για λίγο. Επειδή παράλληλα είχαν κυκλοφορήσει στον κύκλο των γνωριμιών τους μία επιστολή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, γεμάτη υπέρμετρο θαυμασμό για τον Wyclif˙ σύντομα συμπεριφέρθηκαν δημόσια με τέτοιο τρόπο, ώστε ξεσηκώθηκε όλο το Πανεπιστήμιο εναντίον τους, και παρόλο που ο Huss, ο οποίος στο μεταξύ ήταν αναποφάσιστος για τον Wyclif, τους μίλησε με ζήλο, αυτοί αναγκάστηκαν να αφήσουν την Πράγα.

Αλλά ακόμα νωρίτερα έβαψαν την κατοικία του οικοδεσπότη τους Luka Welensch με την πρόφαση της ευγνωμοσύνης κατά τέτοιο τρόπο, ώστε έδειχνε από την μία πλευρά τον Χριστό με τους μαθητές του με ταπεινή εμφάνιση˙ από την άλλη παρουσιάζονταν ο πάπας με τους καρδιναλίους με επιβλητική μεγαλοπρέπεια.

Ο Hus, ο οποίος, όπως φαίνεται από τον τρόπο που φέρθηκε σε αυτούς τους δύο σπουδαστές, δεν είχε πλέον αντίρρηση για τον Wyclif, ήταν ακόμα επιφυλακτικός στο να συμφωνήσει δημόσια μαζί τους, και έτσι συνέχισε μέχρι το έτος 1408, στο οποίο καταδικάστηκαν 45 άρθρα από τα γραπτά του Wyclif σε μία σε μια συνέλευση των καθηγητών της Πράγας, στην οποία συμμετείχε επίσης ο Hus. Δεν μπορώ, λοιπόν, να συμφωνήσω με τον Theobald, ο οποίος θεωρεί ότι ο Hus το 1401 όχι μόνο επιτίμησε το ιερατείο για την αλαζονεία του, αλλά διέδωσε επίσης και τις βασικές θέσεις του Wyclif. Επιπρόσθετα, ο Theobald αποδίδει στον Hus κάποια δόγματα, τα οποία ο Hus δεν επινόησε ποτέ 53

Ο Pubička κάνει μία σύνθεση των προηγούμενων απόψεων και εκεί που υπάρχει διχογνωμία δίνει δικές του ερμηνείες. Επίσης, επαναλαμβάνει την άποψη του Theobald, ότι δηλαδή ο ίδιος ο Hus πρότεινε το κάψιμο των έργων του Wyclif που ήρθαν από την Οξφόρδη. Είναι αξιοπρόσεκτο ότι αυτή η θέση έγινε δεκτή από του Βοημούς παπικούς, καθώς έριχνε γέφυρα μεταξύ της τσέχικης καταγωγής τους και της παπικής εκκλησιαστικής υπαγωγής τους. Τούς έδινε έρεισμα για να μπορέσουν να πετύχουν την συνδιαλλαγή των δύο αυτών στοιχείων, εσωτερικά μέσα τους, αλλά και λόγω της θέσης τους στην αυτοκρατορία των Αψβούργων. Προσπαθούσαν, λοιπόν, να αμβλύνουν τις δύο αντιθέσεις. Εδώ, λοιπόν, πρέπει να αναζητηθεί και η αιτία της άρνησης της εξάρτησης του Hus από τον Wyclif.

Ως μια τέτοια προσπάθεια θα μπορούσε να ερμηνευθεί και η στάση του Palačky, καθώς αυτός δεν ζητούσε ρήξη του σλαβισμού μέσα στην Αυστρο-ουγγρική αυτοκρατορία, όπως είπαμε στο προηγούμενο μέρος. Πάντως ο Loserth θεωρεί ότι ο Palačky δεν εξέφρασε ξεκάθαρη θέση στο θέμα και επικαλείται προς επίρρωση των λεγομένων το παρακάτω απόσπασμα από έργο του τελευταίου54:

Σε τι βαθμό είναι αλήθεια ότι το δόγμα που εκφράστηκε από τον Hus δεν ήταν δικό του, αλλά δόγμα του Wyclif, δεν θα εμπλακώ να ερευνήσω, αλλά θα το αφήσω στους επαγγελματίες θεολόγους να αποφανθούν. Ομολογώ ότι δεν διάβασα ποτέ κείμενα του Wyclif, και μου είναι δύσκολο να προσπεράσω την απέχθειά μου για όλες τις θεολογικές διαφωνίες. Γνωρίζω επίσης το ότι ο Hus δεν αξίωσε ποτέ αυθεντικότητα στην διδασκαλία του· και δεν τον ενδιέφερε ποτέ να πει κάτι καινοτόμο και ανήκουστο, αλλά μάλλον να πει αυτό που είναι αληθινό και ωφέλιμο. Αν το δόγμα του Wyclif άσκησε καθολική επιρροή στον Hus, ή αν ο τελευταίος προσκολλήθηκε ανεπιφύλακτα στον Wyclif, είναι ερωτήματα που δύσκολα κάποιος θα επιχειρούσε να απαντήσει καταφατικά55”.

Σε παλαιότερο έργο του ο Palačky είχε δει τον Hus ως ζηλωτή υποστηρικτή των απόψεων του Wyclif στο Πανεπιστήμιο της Πράγας, με μόνη διαφωνία στο θέμα της Θείας Ευχαριστίας56. Αργότερα, όμως, θεώρησε ότι πρέπει να λάβει θέση αντιμετώπισης των απόψεων των Neander και Böhringer:

Όπως είναι γνωστό, ο μακαρίτης Neander πίστευε ότι όφειλε να με βάλει στην θέση μου, διότι εγώ στην αφήγησή μου από το 1845 είχα υπερεκτιμήσει την επίδραση του Wyclif πάνω στον Hus: και ο Neander γνώριζε το δόγμα του Wyclif και την επιρροή του πάνω στον Hus καλύτερα από εμένα, και πιθανόν καλύτερα από τον κύριο Höfler, επίσης. Ό,τι έχει πει ο κύριος Böhringer, τελικά, πάνω στην σχέση του Hus με τον Wyclif (σελίδες 603-605 του βιβλίου του), θα έπρεπε μάλλον να είναι το πιο σωστό. Δεσμεύομαι εδώ να ξεκαθαρίσω μόνο μερικές παρεξηγήσεις, τις οποίες ο κύριος Höfler χρησιμοποίησε για να κάνει κακόβουλους υπαινιγμούς με τον τρόπο του εναντίον του Hus57”.

Ο August Neander (1789-1850) ήταν γερμανοεβραίος θεολόγος και καθηγητής εκκλησιαστικής ιστορίας. Γεννήθηκε ως David Mendel, αλλά μετονομάστηκε σε August Neander, μετά την στροφή του στον Προτεσταντισμό. Το έργο που μας ενδιαφέρει είναι το μνημειώδες του Allgemeine Geschichte der christlichen Religion und Kirche (Γενική Ιστορία της χριστιανικής Θρησκείας και Εκκλησίας) με τον πρώτο τόμο να κυκλοφορεί στο Αμβούργο το 1825 μ. Χ., τον δεύτερο το 1829 μ. Χ., και τον τελευταίο πέμπτο τόμο το 1842. Μετά τον θάνατο του Neander εκδόθηκε ακόμη ένας τόμος από τον Κarl Ferdinand Schneider (1817-1877) το 1852 μ.Χ. και κατέγραφε την εκκλησιαστική ιστορία μέχρι την σύνοδο της Βασιλείας.

Στον τελευταίο αυτό τόμο εξετάζεται η περίπτωση του Hus και των προδρόμων του, με τον Neander να υποστηρίζει ότι αυτός ακολουθούσε τον Matthias του Janov. Γράφει κατ' απόλυτο τρόπο:

Ωστόσο, ένα πράγμα, το οποίο πρέπει να είχε μεγάλη επίδραση στο να του δώσει την στροφή στην θεολογική του εξέλιξη, ήταν το ότι είχε αφιερώσει τον εαυτό του στην με επιμέλεια μελέτη της Βίβλου, των αρχαίων πατέρων της εκκλησίας, και ειδικά του Αυγουστίνου, του οποίου τα κείμενα πρέπει να είχε μελετήσει βαθιά, και του Robert του Lincoln˙ για όλα αυτά έχουμε άφθονες αποδείξεις στα γραπτά του. Από τις ιδέες που εκφράστηκαν από τον Matthias του Janov, το χρήσιμο υλικό είχε ήδη δοθεί· και μόνο από αυτό, χωρίς κάποια επιπρόσθετη επιρροή από τον Wyclif, μπορεί εύκολα να προκύψει μια διαμάχη, ικανή να οδηγηθεί στα άκρα από την αντίθεση του μεγάλου αντι-μεταρρυθμιστικού κόμματος58”.

Τι λέει τώρα εδώ ο Neander; Λέει ότι, εφόσον ο Hus ακολουθούσε μόνο την Βίβλο και τους αρχαίους πατέρες της Εκκλησίας, αυτό ήταν αρκετό για να ακολουθεί τον Matthias και όχι τον Wyclif. Δεν υπάρχει λογική συνέπεια σε αυτόν τον συλλογισμό. Στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για επιχείρημα, αλλά για αφορισμό. Δείχνει μόνο την επιθυμία του Neander. Το γιατί ήταν αυτή η επιθυμία του θα το εξηγήσουμε σε λίγο.

Σε αυτόν τον αφορισμό του Wyclif εκ μέρους του Neander, ο Johann Loserth απαντά με απλότητα και σαφήνεια. Λέει, λοιπόν, ότι όσες φορές ο Matthias και ο Wyclif συμφωνούσαν στο ίδιο θέμα, ο Hus επικαλούνταν τον Wyclif, όχι τον Matthias59. Αυτή είναι μία πολύ εύστοχη παρατήρηση. Δείχνει σε τι βάθος έχει μελετήσει ο Loserth το έργο και των δύο, Hus και Wyclif. Πραγματικά, έτσι είναι διότι ο Loserth έκανε γλωσσική σύγκριση των έργων και των δύο και στηρίχθηκε στην συμφωνία τους, για ν' αποδείξει ότι ο Hus εξαρτάται απόλυτα από τον Wyclif.

Οι πολέμιοι της σύγκρισης την χαρακτηρίζουν “μηχανιστική”, ωστόσο ήταν μία αντιπαραβολή ουσίας των κειμένων, τουλάχιστον για την εποχή στην οποία έγινε. Η βαρύτητά της φαίνεται από το ότι ακόμη και μετά από τόσα χρόνια προσπαθούν να εξουδετερώσουν τα συμπεράσματα του Loserth, ανεπιτυχώς. Ο όγκος των κειμένων που έχουν γραφτεί εναντίον της, με σκοπό να φανεί ότι ο Hus ακολουθούσε Τσέχους προδρόμους, είναι τεράστιος. Δεν πείθει παρά μόνο όσους θέλουν να πειστούν, και ομολογουμένως δεν είναι λίγοι αυτοί.

Εξίσου αποστομωτική είναι η απάντηση του Loserth στον ισχυρισμό του Neander, ότι πηγές θεολογίας βρίσκει ο Hus, εκτός από την Βίβλο, στους αρχαίους Πατέρες της Εκκλησίας και ειδικά στον Αυγουστίνο, όπως επίσης και στον Robert του Lincoln (Grossetête). Εδώ ο Loserth θαυμάζει την επιφανειακή εξέταση του Neander και ταυτόχρονα το ψέγει, διότι δεν εμβάθυνε στην αναζήτηση των πηγών του Hus. Αν το έκανε θα έβλεπε ότι όταν εξετάζει ένα θέμα ο Hus, όπως για παράδειγμα το θέμα της Εκκλησίας, βρίσκει το εφαλτήριο του στον Wyclif, όχι στον άγιο Αυγουστίνο. Αυτό, το απέδειξε αργότερα ο Paul De Vooght, όταν κατόπιν σχετικής εξέτασης συμπέρανε ότι ο Hus δεν είχε απ' ευθείας πρόσβαση στα έργα του αγίου Αυγουστίνου.60

Επίσης, όσα γνώριζε για τον Grossetête, τα γνώριζε επειδή τα ανέφερε ο Wyclif, δεν είχε διαβάσει τον ίδιο τον Grossetête. Το ίδιο ισχύει και για άλλους συγγραφείς, τους οποίους ο Hus γνώριζε από τις αναφορές του Wyclif61. Το γιατί ο Neander, αν και Γερμανός, επιθυμούσε να μην ακολουθεί ο Hus τον Wyclif, αλλά κάποιον Τσέχο πρόδρομο θα το δούμε ευθύς αμέσως στο απόσπασμα που παρατίθεται:

Βρίσκουμε στις αρχές του Janov την αρχική φύτρα ολόκληρου του μεταρρυθμιστικού κινήματος στην Βοημία˙ και θα παρέμενε εξολοκλήρου εθνικιστικό, εντελώς ανεξάρτητο από το αγγλικό πνεύμα. Και, πραγματικά, μπορούμε συνεχώς να παρατηρούμε την διαφορά, η οποία, στην θεολογία της Οξφόρδης, το θεωρητικό πνεύμα ήταν το επικρατέστερο˙ ενώ η μεταρρύθμιση της Βοημίας, από τους πρωτεργάτες και εκπροσώπους της, των οποίων τους χαρακτήρες έχουμε ήδη σκιαγραφήσει, ακολούθησαν μία τελείως πρακτική κατεύθυνση”.

Ο Neander εντοπίζει εξαρχής τον εθνικιστικό χαρακτήρα της αίρεσης στην Βοημία. Επειδή δεν βρίσκει κάτι ανάλογο ή αντίστοιχο στην αποστασιοποίηση του Wyclif, θεωρεί ότι πρόκειται για δύο διαφορετικά και ανεξάρτητα κινήματα. Θεωρεί, δηλαδή, εξαρχής ότι ο Hus πρέπει να είναι ανεξάρτητος από τον Wyclif, άρα πρέπει να βρει τους προδρόμους του. Η σχέση, λοιπόν, του Hus με τον Wyclif δεν είναι ζητούμενο της έρευνας του Neander, αλλά η ανεξαρτησία του ενός από τον άλλο είναι αρχική θέση.

Το να μιλά για διαφορά μεταξύ της θεωρητικής Οξφόρδης και πρακτικής Βοημίας είναι σαν να μιλά για διαφορά μεταξύ θεωρίας και πράξης. Αυτό είναι οξύμωρο, καθώς η πράξη είναι το μέσο προσεγγίσεως της θεωρίας ειδικά στον Χριστιανισμό62. Άρα, αυτό που ο Neander θεωρεί ειδοποιό διαφορά είναι σημείον ενότητας και συνέχειας.

Εκείνο, όμως που επιβεβαιώνει τον Loserth, όταν μιλά για επιφανειακή προσέγγιση του ζητήματος από τον Neander, είναι αυτό που λέει ο τελευταίος, ότι δηλαδή το εθνικιστικό κίνημα παρέμεινε εντελώς ανεξάρτητο από το αγγλικό πνεύμα. Διότι αυτό που θα δείξουμε στο επόμενο κεφάλαιο είναι η όλο και αυξανόμενη επίδραση του αγγλικού πνεύματος στο εθνικιστικό κίνημα τα επόμενα χρόνια, μέσω του Peter Payne. Εδώ, όμως, ο Neander συλλαμβάνεται ανενημέρωτος. Δεν παρερμηνεύει τα γεγονότα, τα παραβλέπει.

Σημαντικό λάθος κάνει επίσης στην εκτίμηση του εθνικιστικού στοιχείου, καθώς εκλαμβάνει αυτό, ως αιτία της αποστασιοποίησης του Hus. Δεν αντιλαμβάνεται τον γνωστικό χαρακτήρα της αίρεσης του και αυτό δεν δικαιολογείται καθώς ο Neander έγραψε το 1818 μ.Χ. ένα βιβλίο πάνω στον Γνωστικισμό με τίτλο Genetische Entwickelung der vornehmsten gnostischen Systeme, (Γενετική Ανάπτυξη των διαπρεπέστερων γνωστικών Συστημάτων). Δικαιολογείται, βέβαια, γι' αυτή του την αδυναμία εξαιτίας της μεταστροφής του στον Προτεσταντισμό, τον οποίο δεν θα μπορούσε ποτέ να αναγνωρίσει ως ύστερο γνωστικό σύστημα. Αυτό είναι στόχος της παρούσας εκτενής ενότητας.

Επειδή, λοιπόν, θεωρεί ως γενεσιουργό αιτία της αποστασιοποίησης του Hus από την Ρώμη τον εθνικισμό, αναγκάζεται να αναζητήσει και τους αντίστοιχους Τσέχους προδρόμους. Δεν μπορεί να αντιληφθεί ότι η υιοθέτηση των ιδεών του Wyclif από τον Hus είναι αναγκαστική συνέπεια των γνωστικών προϋποθέσεων της θεολογίας και των δύο.

Από την άλλη ο Georg Friedrich Böhringer (1812-1879), Γερμανός θεολόγος, στο έργο του Die Kirche Christi und ihre Zeugen oder die Kirchengeschichte in Biographien ( Η Εκκλησία του Χριστού και οι Μάρτυρές της ή η Εκκλησιαστική Ιστορία σε βίους, σε 24 τόμους Ζυρίχη 1842-1858) φαίνεται εκ πρώτης όψεως να προσπαθεί να συνδυάσει τις δύο απόψεις:

Είδαμε στον Konrad Waldhauser, στον Milic του Kremsier και στον Matthias του Janov να δρομολογείται στην Βοημία μία θρησκευτική κίνηση, η οποία αναπτύχθηκε από την ενδόμυχη ζωή του έθνους.

Είδαμε επίσης στην Αγγλία την ίδια εποχή, μία παρόμοια κίνηση με αυτήν την Βοημίας, αυτήν του Wyclif, αλλά πιο ολοκληρωμένη, ευκρινέστερη, με πιο αποφασιστική αντίθεση στην Ιεραρχία και το δόγμα της, με πιο καθοριστική επάνοδο στην μοναδικότητα της αυθεντίας του 'Νόμου του Θεού' και του γνήσιου Χριστιανισμού.

Αυτή η άποψη του Wycliff ενώθηκε λοιπόν με την ήδη υπάρχουσα στην Βοημία˙ αλλά όχι τόσο σχεδόν ισότιμα, όπως μία άποψη δίπλα σε μία άλλη, αντίθετα ως η πραγματικά κυρίαρχη.

Αυτό εκπληρώνεται στον Jan Hus, ο οποίος ως θεολογική προσωπικότητα ίσως να μην στέκεται τόσο ψηλότερα από τον Wyclif, στου οποίου τις ιδέες μαθήτευσε και υστερεί σε εικασία, οξύτητα πνεύματος και ευρύτητα οραματισμού.

Στον Hus συνεχίζεται το αληθινό και αυθεντικό βοημικό μεταρρυθμιστικό κίνημα, αλλά σε συνδυασμό με αυτό το νέο ένζυμο από την Αγγλία, - το οποίο παράγει την ιδιόρρυθμη ουσσιτική εκδοχή.

Αυτό το ουσσιτικό κίνημα, ωστόσο, είναι τόσο δυνατό και βαθύ στην Βοημία και τις παρακείμενες χώρες, ώστε οι πρότερες κινήσεις αυτού του είδους (στις περιοχές αυτές) να φαίνονται σαν αδύναμα πρελούδια.

Ωστόσο, η χρονική συγκυρία έπαιξε τον ρόλο της: το Σχίσμα που διαρκούσε ήδη τρεις δεκαετίες, το οποίο ακολούθησε τον παπισμό της Avignon, και δεν μπορούσε να αποτύχει, και μονοπωλούσε το ενδιαφέρον της διηρημένης και ορατής Εκκλησίας και των 'κεφαλών' αυτής, όπως είπε κάποτε ο Hus 'ουδέτερων', και δεν τους επέτρεπε να την οδηγήσουν προς την αόρατη, όπως είχε πει ήδη ο Matthias·

επιπρόσθετα, η εξουσία του βασιλιά Wenceslaus στην Βοημία, ο οποίος διαδέχθηκε τον πατέρα του Κάρολο IV την ίδια χρονιά, κατά την οποία ξέσπασε το σχίσμα˙ επίσης η αντίδραση στο ολοένα και ενδυναμούμενο γερμανικό έθνος, η ανάκαμψη, την οποία έλαβε αυτή την περίοδο ο εθνικισμός των Βοημών63”. (ο χωρισμός των παραγράφων και η έμφαση δικά μας)

Εδώ ο Friedrich Böhringer θυμίζει έναν ακόμη παράγοντα που πρέπει να ληφθεί υπόψη στην ερμηνεία των γεγονότων της περιόδου. Ο παράγοντας αυτός είναι το παπικό σχίσμα, καθώς και οι θέση του καθενός από τους παραπάνω αναφερθέντας έναντι του σχίσματος και σε συμφωνία πάντα με την θέση του μονάρχη.

Με βάση αυτό η θέση των Konrad Waldhauser, Milic του Kremsier και Matthias του Janov εξηγείται όχι ως μεταρρυθμιστική, αλλά ως αντιδραστική έναντι κάποιου συγκεκριμένου πάπα, ο οποίος δεν είναι επιλογή του Γερμανού, αλλά του Φράγκου μονάρχη. Οι παραπάνω παραμένουν πάντα πιστά τέκνα του παπισμού, όχι ριζοσπάστες. Αντίθετα, ο Hus δεν καταφέρεται εναντίον κάποιου συγκεκριμένου προσώπου, το οποίο δεν είναι της αρεσκείας αυτού ή του Wenceslaus. Καταφέρεται εναντίον των παπικών θεσμών, λόγω της ριζοσπαστικής θεολογίας του.

Η ομοιότητα της ρητορικής του Hus με τους υπολοίπους είναι επιφανειακή. Οι Konrad Waldhauser, Milíč του Kroměříž και Matthias του Janov χρησιμοποιούν το ηθικιστικό κήρυγμα για να καταφέρουν επιθέσεις εναντίον του προσώπου, το οποίο κάθεται στην κατ' αυτούς Αγία Έδρα. Αντίθετα, ο Hus χρησιμοποιεί το ηθικιστικό κήρυγμα για να καταδείξει την διαφθορά της ίδιας της Αγίας Έδρας, ανεξάρτητα του ποιος κάθεται σ' αυτήν. Με το ίδιο σκεπτικό, την ίδια ριζοσπαστική θεολογία, ο Wyclif εξέφρασε την αντίθεσή του στον παπισμό. Αντίθετα, ο αρχιεπίσκοπος της Πράγας πολέμησε τον Hus επειδή υποστήριζε το πρόσωπο του εγκάθετου από τους Φράγκους, πάπα.

Ο Friedrich Böhringer δεν άργησε να αναγνωρίσει την επίδραση του Wyclif επάνω στον Hus:

Τι, λοιπόν, το θαυμαστό, ότι οι μεταρρυθμιστικές ιδέες του Wyclif άναψαν στην Βοημία; Ότι βρήκαν τον δρόμο τους για το Πανεπιστήμιο της Πράγας, όπου η ελεύθερη διδασκαλία (ήδη αναφέρθηκε παραπάνω) διευκόλυνε την διάδοσή τους; Αυτή η επίδραση του Wyclif είναι πολύ μεγαλύτερη από ότι είναι κοινώς αναγνωρισμένο, όπως θα φανεί καθώς προχωράμε. Ωστόσο, για να πούμε κι αυτό προς ώρας, ο Hus δεν συμφωνούσε με τον Wycliff σε κάποια σημεία, και μάλιστα σ' αυτά που δόθηκε μεγαλύτερη έμφαση την εποχή εκείνη. Δηλαδή, δεν συμφωνούσε με την αντίθεση στην Μετουσίωση, δεν συμφωνούσε με την άποψη ότι η διενέργεια του Μυστηρίου επηρεαζόταν από την υποκειμενική κατάσταση του λειτουργού (όπως είχε εμπλακεί λιγότερο με τα δογματικά ζητήματα), αν και ο Wycliff εκφράστηκε αλλού, όπως το έκανε ο Hus αργότερα64”.

Στην απέναντι πλευρά βρέθηκε ο Αυστριακός θεολόγος και ιστορικός Bernhard Czerwenka (1825-1886). Στο έργο του Geschichte der evangelischen Kirche in Böhmen, υποστηρίζει ότι στον Hus βρίσκει την συνέχειά του ο Matthias του Janov. Με λίγα λόγια θεωρεί ότι ο Hus κινήθηκε εκτός παπικής εκκλησίας, άρα θα πρέπει να ακολούθησε τον Matthias, αν και (θεωρεί) ο πρώτος δεν ήταν τόσο ριζοσπάστης όσο ο δεύτερος65. Η αλήθεια είναι ότι ο Matthias δεν ήταν καθόλου ριζοσπάστης. Στην καλύτερη των περιπτώσεων θα μπορούσαμε να τον πούμε αντι-κομφορμιστή, ριζοσπάστη ποτέ. Πάντως, το να θεωρεί ο Czerwenka τους Hus και Wyclif νομιναλιστές, δεν αφήνει περιθώρια για να λάβει κάποιος σοβαρά την άποψή του.

Ο Ignaz Heinrich Karl von Wessenbeg (1774-1860) ήταν Γερμανός ακαδημαϊκός και παπικός Βικάριος στην Κωνσταντία. Είχε, όμως, έντονες αντι-παπικές τάσεις. Πρέσβευε μία εθνική γερμανική εκκλησία, ανεξάρτητη από την Ρώμη, στα πρότυπα της Unitas Fratrum. Μνημειώδες έργο του είναι το Die grossen Kirchenversammlungen des 15. und 16. Jahrhunderts in Beziehung auf Kirchenverbesserung ( Οι μεγάλες εκκλησιαστικές Σύνοδοι των 15ου και 16ου αιώνων σε σχέση με την Εκκλησιαστική Πρόοδο), που αποτελούνταν από 4 τόμους και εκδόθηκε στην Κωνσταντία το 1840 μ.Χ. (2η έκδοση 1845).

Σε αυτό αφιερώνει πολλές σελίδες στους υποτιθέμενους προδρόμους του Jan Hus, αποδίδοντας στον Matthias του Janov κύριο ρόλο στην διαμόρφωση της θεολογίας του. Μάλιστα παρουσιάζει τον Mathias και τον Milič της Kremsier, ως αιτούμενους το ποτήριο της Θείας Κοινωνίας για τους λαϊκούς66. Ωστόσο, είναι γεγονός ότι στην Βοημία δεν έγινε καμιά αντιπαράθεση επί του αιτήματος αυτού πριν το 1414 μ.Χ. Αν και προσπαθεί να συνθέσει ένα δογματικό σύστημα του ουσιτισμού με βάση το De Ecclesia του Jan Hus, το ότι δεν βλέπει την επίδραση του αντίστοιχου έργου του Wyclif, καθιστά την προσπάθειά του μεροληπτική και, κατ' επέκταση, άχρηστη.

Αξίζει να γίνει αναφορά στην μονογραφία για τον Hus του Joseph Alexander Helfert της εποχής εκείνης, ώστε να καταδειχθούν τα σφάλματα αυτής. Ο J. A. Helfert (1820-1915) ήταν Αυστριακός πολιτικός και ιστορικός και έγραψε το Hus und Hieronymus το 1853 μ. Χ. Στο έργο αυτό αμφισβητεί την επίδραση του Wyclif επί του έργου του Hus, προβάλλοντας τον εξής ισχυρισμό: η μεταρρυθμιστική αντίθεση του Wyclif, την οποία πρόβαλε μέσα από τα έργα του και την πανεπιστημιακή του έδρα, δεν άσκησε καμία επίδραση στις ιερατικές τάξεις της πατρίδας του, περιορίστηκε στον ίδιο και έσβησε με τον θάνατο του ίδιου. Βάσει αυτού του ισχυρισμού εγείρονται βάσιμες αμφιβολίες για την επίδραση του Wyclif στον Hus, Καθώς ο Helfert θεωρεί αδύνατο το να επηρεάσει μια ιδέα κάποιον σε άλλη χώρα, όταν δεν μπορεί να επηρεάσει κάποιον στην ίδια την χώρα που γεννήθηκε67.

Θεωρεί, λοιπόν, ο Helfert ότι η εξάρτηση του Hus από τον Wyclif εμπίπτει στην λογική πλάνη του συμπτωματικού συσχετισμού ή ψευδούς αιτίας (post hoc, ergo propter hoc, κατόπιν τούτου, άρα εξαιτίας τούτου). Κάποιος πίπτει σε αυτήν την πλάνη όταν εικάζει ότι κάτι που συμβαίνει μετά από κάτι άλλο, τότε αυτό είναι αποτέλεσμά του, συμβαίνει, δηλαδή, εξαιτίας της χρονικής σειράς. Ωστόσο, αδιαφορεί για την ιστορική αλήθεια, καθώς οι ιδέες του Wyclif οδήγησαν στην δημιουργία του κινήματος των Λολλάρδων στην Αγγλία, με αποτέλεσμα την πρόκληση εξεγέρσεων κατά τόπους, αν και όχι στον βαθμό έντασης των ουσσιτικών πολέμων. Επίσης, βλέπει πολιτικούς λόγους στο κίνημα των Λολλάρδων, αλλά δεν βλέπει τους ίδιους πολιτικούς λόγους στο κίνημα των ουσσιτών. Μεροληπτεί, καθώς η διαφορά αντιμετώπισης των δύο κινημάτων βρισκόταν στην πολιτική του κάθε ηγεμόνα. Ο μεν Ριχάρδος ΙΙΙ καταδίωξε σκληρά τους υποστηρικτές του Wyclif στην χώρα του, ενώ ο Wenceslaus τους προστάτευσε.

Στον ισχυρισμό του Helfert περί λογικής πλάνης, μπορεί κανείς να απαντήσει τα εξής: το ότι οι ιδέες του Wyclif μεταφυτεύθηκαν στην Βοημία δεν είναι συμπέρασμα των ιστορικών, για να εξετάσει κάποιος το πρόβλημα της λογικής πλάνης. Αυτό ήταν γνωστό και το ομολογούσαν οι ίδιοι οι Βοημοί την εποχή που ο Hus ζούσε ακόμη. Ούτε και ο ίδιος το αρνήθηκε ποτέ. Σε ημερολόγιο, λοιπόν, του Πανεπιστημίου της Πράγας (cod. Univ. VI F.12. Fol.79b) για την χρονιά 1409 μ. Χ. υπάρχει η εξής εγγραφή:

A.D. 1409. Σχίσμα έγινε στην Πράγα μεταξύ των Βοημών φοιτητών και των άλλων εθνών, εκ του οποίου οι Γερμανοί και τα άλλα έθνη εγκατέλειψαν από την Πράγα. Και έτσι σύντομα τα Wyclif-ίτικα άρχισαν να δυναμώνουν και από πνευματική υπακοή στον καθηγητή Hus, λόγω της στενής σχέσης [των δύο] και με την ανοχή των κοσμικών αρχών”.68

Συνεπώς, το ότι οι ιδέες του Wyclif μεταφυτεύθηκαν στην Βοημία είναι ένα μεμαρτυρημένο ιστορικό γεγονός, όχι υπόθεση κάποιων ιστορικών, ούτε ισχυρισμός αποδεικτέος ή μη, για να μιλάμε για λογική πλάνη.

Ο Gotthardt Victor Lechler (1811-1888 μ. Χ.) ήταν Γερμανός Λουθηρανός θεολόγος μαθητής του Ferdinand Christian Baur (αν και επέλεξε δικούς του δρόμους στην ερμηνευτική του). Ήταν περήφανος για το έργο του Johann von Wycliff und die Vorgeschichte der Reformation (Ιωάννης Wyclif και η προϊστορία της Μεταρρύθμισης, κυκλοφόρησε το 1873 μ. Χ. σε δύο τόμους). Πρόκειται για μια μονογραφία για τον Wyclif και στο τέλος ο συγγραφέας εξετάζει το αντίκτυπο των ιδεών του, κυρίως στην Βοημία και τον Jan Hus. Έχοντας εξετάσει σε βάθος τα έργα και των δύο, καταλήγει στα εξής συμπεράσματα για την σχέση τους:

Οι δύο πρωτοπόροι της Μεταρρύθμισης, ο Wyclif και ο Hus, ήταν ο ένας για τον άλλο σαν πατέρας και γιος, ή μάλλον σαν δάσκαλος και μαθητής. 1. Και οι δύο αναγνώριζαν την Γραφή ως σημείο αναφοράς. Ο Wyclif ανακάλυψε την αλήθεια, ο Hus την υποστήριξε. Από την άλλη ο Wyclif αρνείται να δεχθεί την διδασκαλία της Εκκλησίας΄ ο Huss δέχεται ότι ερμηνεύει την Γραφή. 2. Και οι δύο βλέπουν την Εκκλησία ως 'συνάθροιση των εκλεκτών'. Ο Wyclif συνδέει αυτή την ιδέα με τις απόψεις του περί των Θείων εννοιών, του κόσμου και των κοσμικών βασιλείων, του αμαρτωλού κόσμου και του πνευματικού κόσμου. Επίσης θέτει ως βάση του το δόγμα του προορισμού, όχι όπως ο Αυγουστίνος, την πτώση και την οικουμενικότητα της ανθρώπινης αμαρτίας. Αλλά ο Huss δεν φιλοσοφεί· ακολουθεί απλά το δόγμα. 3. Και οι δύο πιστεύουν ότι ο Χριστός είναι ο μοναδικός μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων. Ο Wyclif απορρίπτει την λατρεία των αγίων και τις προσευχές σε αυτούς· ο Huss δεν έχασε ποτέ την πίστη του στις μεσιτείες τους. 4. Σχετικά με τα μυστήρια, ο Huss δεν είναι ισάξιος του Wyclif στην οξύτητα της κριτικής του. Συμφωνεί με αυτόν όσον αφορά την μη εξάρτηση της εγκυρότητας τους από τον χαρακτήρα του λειτουργού, αλλά δεν απορρίπτει την μετουσίωση. 5. Σχετικά με την διακυβέρνηση της Εκκλησίας, ο Huss συμφωνεί με τον Wyclif στην άρνηση του εκ Θεού δικαιώματος του πάπα (σ. τ. μ. Πρωτείο), αλλά φτάνει μόνο στο σημείο όπου δέχεται την ισότητα των επισκόπων, όχι όλων των ιερέων.

Ο Wyclif ήταν αυθεντική διάνοια. Ο Huss είναι σε σύγκριση με αυτόν, όπως ο πλανήτης προς τον Ήλιο. Ο Wyclif ήταν ανεξάρτητος· ο Huss έδινε βάση στην κοινή γνώμη. Και οι δύο ήταν γεμάτοι με ζήλο για τον αγώνα του Θεού· αλλά ο Huss ήταν περισσότερο ευγενής από τον Wyclif – όχι γλυκομίλητος, όπως ο Λούθηρος, αλλά ευαίσθητος και μειλίχιος. Ο Wyclif ήταν δραστήριος και ενεργητικός΄ ο Huss ήταν περισσότερο υπομονετικός. Ο Wyclif ήταν άνθρωπος του Θεού΄ ο Huss ήταν τέκνο του Θεού69”.

Σημείο αναφοράς επί μία πεντηκονταετία ήταν το έργο του Johann Loserth (1846-1936), Wyclif und Hus, Zur Genesis der hussitischen Lehren, το οποίο εκδόθηκε το 1884 μ. Χ. Στο έργο αυτό ο Loserth αντιπαρέβαλε τα έργα του Hus με τα έργα του Wyclif και κατέγραψε συστηματικά όλα τα σημεία της συμφωνίας των δύο. Συμπέρασμά του ήταν ότι ο Hus δεν ήταν ούτε αυθεντικός στοχαστής, ούτε αυθεντικός μεταρρυθμιστής, αλλά αντέγραψε τα πάντα από τον Wyclif. Χαρακτηριστικά, γράφει ότι ο Hus ήταν η ηχώ του Wyclif. Παραθέτουμε ένα μικρό μόνο απόσπασμα από ένα τεράστιο σε κόπο έργο:

Τα αναρίθμητα αποδεικτικά αποσπάσματα στα προηγούμενα κεφάλαια κατέστησαν σαφή την επίδειξη της εμπλοκής των έργων του Wyclif από τον Hus, και τον τρόπο της χρήσης τους. Θα πέφταμε, βέβαια, σε πλάνη, αν υποθέταμε ότι με αυτή την απόδειξη το θέμα εξαντλείται σε κάποιον βαθμό.

Η πλήρης διαλεύκανση της υπόθεσης θα ήταν έργο αυτών που ασχολούνται με την έκδοση των έργων του Hus. Στο αποδεικτικό υλικό των παραπάνω σελίδων ο σκοπός είναι να παρουσιάσουμε μόνο δείγματα, τα οποία θα μπορούσαν να αυξηθούν σε υπολογίσιμο βαθμό από οποιονδήποτε αφιερώσει τον εαυτό του στην μελέτη των κειμένων του Wyclif αυτών του Hus.

Υπάρχουν ακόμα αρκετά σημεία στα οποία ο Hus έχει προσαρμοστεί λέξη-λέξη στα επιχειρήματα του Wyclif: στο δόγμα του για τις πηγές της χριστιανικής πίστης, της εκκλησίας και του καθιδρύματος αυτής, και επίσης για τον παπισμό και την ιερατική τάξη· στο δόγμα του για την εκκλησιαστική διακυβέρνηση, στο δόγμα του προορισμού και τις συνέπειές του, στην αμαρτία και τις επιπτώσεις της στους κοσμικούς και εκκλησιαστικούς θεσμούς· στο δόγμα για τα Μυστήρια – με εξαίρεση, ίσως, το δόγμα περί τη Θείας Ευχαριστία, αλλά και στον Wyclif, είναι γνωστό, αυτό το δόγμα τού το είχαν προσάψει με πείσμα οι αναρίθμητοι εχθροί του- στην εσχατολογία του, τις συλλήψεις του σχετικά με την εθνική εκκλησία, αν κάποιοι έτσι εκλαμβάνουν την Ecclesia particularis· και, τελικά, σε όλες τις σοβαρές εμπλοκές του στην ανύψωση και εξιλέωση της εκκλησιαστικής κατάστασης στην πατρίδα του, σε όλα αυτά είναι ένας πιστός μαθητής του Wyclif.

Αυτά που ο τελευταίος συνδέει με την κατάσταση των πραγμάτων στην Αγγλία, την μάχη εκεί ενάντια στην κακή εκκλησιαστική κατάσταση και κανόνες, όλα αυτά τα προβάλει στις συνθήκες στην Βοημία. Όπως είδαμε στα παραπάνω αποδεικτικά αποσπάσματα του πέμπτου κεφαλαίου, αφιέρωσε τον εαυτό του σε μεγάλο βαθμό στο να τοποθετήσει το Βοημία εκεί που ο Wyclif γράφει Αγγλία, ή να αντικαταστήσει το rex Anglorum με το rex Boemorum70”.

Πρόκειται για την πιο σημαντική εργασία της εποχής εκείνης, πάνω στο υπό συζήτηση θέμα και υπό εξέταση ζήτημα. Η εργασία αυτή ήταν αδύνατον να αντικρουστεί, καθώς κανένας δεν μπορεί να αρνηθεί ότι αυτά έχουν γραφεί από τους Wyclif και Hus, γι' αυτό και όσες προσπάθειες έγιναν ήταν για να υποτιμηθεί. Για να γίνει κατανοητή η αξία αυτού του έργου, αρκεί να ειπωθεί ότι για μια πεντηκονταετία ακολουθούνταν από την πλειοψηφία των Γερμανών και Άγγλων ακαδημαϊκών71.

Για παράδειγμα ο George Macaulay Trevelyan (1876-1962), Βρετανός ιστορικός και ακαδημαϊκός στο Cambridge, στο έργο του England in the Age of Wycliffe, 1368-1520, τοποθετείται ως εξής: “Το ουσσιτικό κίνημα ήταν καθαρός και ξάστερος Ουϊκλιφισμός72”. Επίσης, ο Reginald Lane Poole (1857-1939), Βρετανός ιστορικός και λέκτορας στην Οξφόρδη, στο έργο του Wycliffe and the Movements of Reform, αφιερώνει ένα κεφάλαιο, το Lollardy in England and Bohemia, στην εξέταση του αντίκτυπου των δεών του Wyclif στον Hus και καταλήγει στο ότι οι Ουσσίτες ήταν Λολλάρδοι73. O Poole δεν κρύβει την υποχρέωση του στον Loserth, του οποίου την άποψη ακολουθεί74.

Ο Poole διερεύνησε, επίσης, τους πιθανούς δρόμους, τους οποίους μπορεί να ακολούθησαν τα έργα του Wyclif, μέχρι την άφιξή του στην Βοημία. Επικεντρώθηκε στην μετάβαση Βοημών φοιτητών στην Οξφόρδη, όπως ο Ιερώνυμος της Πράγας, ο George του Knyehnicz και ο Νικόλαος Faulfisch75. Τέλος, σε συνεργασία με τον Loeserth εξέδωσαν έργα των Wyclif και Hus, υπό την αιγίδα της Wyclif Society.

Παρόμοια, ο Eustace John Kitts στους παράλληλους βίους των πάπα Ιωάννη ΧΧΙΙΙ και Jan Hus, αναφέρει τον δεύτερο ως ακόλουθο του Wyclif76. Από την πλευρά του ο Arthur Stanley Turberville (1888-1945), επίσης Βρετανός ιστορικός από την Οξφόρδη με βιογραφικό στα Πανεπιστήμια του Liverpool, του Manchester και της Ουαλίας, στο έργο του Medieval Hersy and Inquistition (1920) γράφει: “Οι απόψεις του μεγάλου Βοημού ηγέτη δεν ήταν αυθεντικές... καθοδηγούνταν υπό την επήρεια των δογμάτων του Wyclif” και παρακάτω “Το De Ecclesia του είναι λίγο παραπάνω από μετάφραση [του έργου] του Wyclif. Συνολικά, παρέμεινε εμφανώς πιο ορθόδοξος από τον διδάσκαλό του77”.

Επειδή, λοιπόν, το έργο του Loserth, αφενός ήταν δύσκολο να αντιμετωπιστεί και αφετέρου η επίδρασή του ήταν καταλυτική, έγιναν προσπάθειες υποτίμησής του. Έτσι, κατηγορήθηκε ότι η οπτική του ήταν εθνικιστική υπέρ των Γερμανών, ενταγμένη στο ευρύτερο πνεύμα του εθνικισμού του τέλους του ΙΘ' αι78. Σ' αυτή την κατηγορία μπορεί κάποιος άνετα να αντιπροτείνει, ότι το σύνολο των απολογητών υπέρ της ανεξαρτησίας του Hus από τον Wyclif είναι Τσέχοι.

Πρωτοπόρος αυτών των απολογητών ήταν ο Κόμης Francis Lützow (Hrabě František Lützow, 1849-1916). Από όλους τους υποστηρικτές του Hus o Lützow ομολογεί απροκάλυπτα τον θαυμασμό του στον πρώτο: “Γράφω ως ένθερμος θαυμαστής του Hus, και ταυτόχρονα ως ενθουσιώδης Βοημός πατριώτης, ως θερμός και ευσεβής Χριστιανός”. Λίγες γραμμές παρακάτω, προσθέτει: “Το γεγονός της συμπάθειάς μου για τον Hus, ελπίζω, υπήρξε ένα κίνητρο για να κοσκινήσω προσεκτικά όλα τα αξιόπιστα στοιχεία, τα οποία θα ήταν εναντίον του, και να μελετήσω εξονυχιστικά τα κείμενα όλων αυτών που έχουν γράψει δυσμενώς γα τον Hus79.

Ταυτόχρονα, κατηγορεί όσους υποστηρίζουν την εξάρτηση του Hus από τον Wyclif, ότι αμαυρώνουν την φήμη του για λόγους θρησκευτικής (παπικούς) ή εθνικιστικής (Γερμανούς) μισαλλοδοξίας:

Και νεότεροι Γερμανοί ιστορικοί έχουν προσπαθήσει με περισσή επινοητικότητα να κατηγοριοποιήσουν τους συγγραφείς που ασχολήθηκαν με την ζωή του μεγαλύτερου άνδρα που ανήκε στην τσέχικη ή βοημική φυλή. Αρκεί να σημειωθεί εδώ ότι αυτοί οι συγγραφείς είτε διάκεινται ευμενώς προς την Εκκλησία της Ρώμης και γι' αυτό, αν και με μεγάλους περιορισμούς, είναι εχθρικοί προς τον Hus, ή αντίθετοι με την Ρώμη, που τιμούν σ' αυτόν ένας από τους πρώιμους αθλητές της θρησκευτικής ελευθερίας και έναν από τους προδρόμους των Γερμανών μεταρρυθμιστών. Αυτός ο διαχωρισμός μπορεί να φαντάζει προφανής, αλλά δεν είναι και τόσο απόλυτος, όσο δείχνει. Έτσι, οι ρομανιστές συγγραφείς που ανήκουν στο τσέχικο ή βοημικό έθνος έχουν γράψει συχνά υπέρ του Hus. …

Από την άλλη, Προτεστάντες Γερμανοί συγγραφείς έχουν επιτεθεί με βιαιότητα κατά της μνήμης του Hus τα τελευταία χρόνια. Είδαν σε αυτόν τον ατρόμητο αθλητή της καταπιεσμένης τσέχικης ή βοημικής εθνικότητας. ... Αναμφίβολα και σίγουρα χωρίς να το θέλουν, αυτοί οι Γερμανοί συγγραφείς έχουν προσφέρει μεγάλη υπηρεσία στην υστεροφημία του Hus, Καθώς τράβηξαν την προσοχή στον ρόλο που αυτός έπαιξε ως Βοημός πατριώτης80”.

Είναι ξεκάθαρο σε όποιον διαβάζει αυτές τις γραμμές, ότι ο Lützow παρουσιάζει την μεροληψία του ως καλή πρόθεση και αντικειμενικότητα. Είναι επίσης σίγουρο, ότι το τελικό αποτέλεσμα του έργου του καθορίστηκε από την συμπάθεια και τον θαυμασμό που ο ίδιος αισθανόταν για τον Jan Hus. Έτσι, φτάνει στο σημείο να υιοθετεί μυθεύματα, όπως την δοκιμασία της φωτιάς από την οποία πέρασε το χέρι του ο Hus, ως ένδειξη της ευσέβειάς του και να τα δέχεται σαν ιστορικά γεγονότα81.

Ο Lützow διαπράττει τα ίδια μεθοδολογικά λάθη, για τα οποία κατηγορεί αυτούς που υποστηρίζουν αντίθετh άποψη. Κατηγορεί, λοιπόν, τους Γερμανούς ότι γράφουν ως Γερμανοί. Ωστόσο, ο ίδιος δεν αποφεύγει να εκφράσει τα έντονα αντi-γερμανικά του αισθήματα. Για παράδειγμα, όταν ο αυτοκράτορας Ρούπερτ στάθμευσε τα στρατεύματά του στην Βοημία μετά την εκθρόνιση του Wenceslaus, o Lützow μιλά για εισβολή των Γερμανών82. Δεν πρόκειται, βέβαια, για πραγματική εισβολή, διότι τότε η Βοημία αποτελούσε ήδη τμήμα της Γερμανικής αυτοκρατορίας, αλλά για την αποκατάσταση της τάξης σε μια επαρχία της αυτοκρατορίας, όπου αυτή διασαλεύθηκε από δυναστικούς ανταγωνισμούς.

Μετά τον Lützow ακολούθησε μισός αιώνας προσπαθειών εκ μέρους των Τσέχων, για να μπορέσουν να αντικρούσουν τις κατηγορίες του Loserth περί παπαγαλίας των έργων του Wyclif από τον Hus. Ο τεράστιος όγκος έργων που παράχθηκαν για τον σκοπό αυτό δείχνει, τουλάχιστον, το πόσο στιβαρό ήταν το έργο του Loserth. Βέβαια, τα πολυάριθμα αποδεικτικά στοιχεία που ο τελευταίος προσκομίζει, αγνοήθηκαν και οι προσπάθειες επικεντρώθηκαν στο να βρεθούν αντίστοιχα στοιχεία στα έργα των υποτιθέμενων προδρόμων του.

Μια από τις πρώιμες προσπάθειες προς αυτήν την κατεύθυνση έγινε από τον Václav Novotný, ο οποίος παρουσίασε τις συστηματικές έρευνές του στο Ε' Διεθνές Συνέδριο των Ιστορικών Επιστημών στις Βρυξέλλες (Palais de Academies) το 1923 μ.Χ.83. Η προσπάθεια αυτή γνώρισε έντονη κριτική από Αμερικανούς και Άγγλους ιστορικούς όπως οι S. H. Thompson και R. R. Betts., με αποτέλεσμα να μην έχει την απήχηση που ο ίδιος ανέμενε.

Ακολούθησε ο Otakar Odložilík (1899-1973), Τσέχος ιστορικός, ο οποίος έγραψε αρκετές εργασίες για την ιστορία του Προτεσταντισμού στην Βοημία και την Unitas Fratrum. Επειδή δίδαξε στο Culumbia και στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια το έργο του κατέστη προσβάσιμο στη Δύση. Ο Otakar Odložilík δεχόταν μεν την ως ένα βαθμό επίδραση του Wyclif στον Hus, αλλά στηριζόμενος στις διαφορές των δύο, προέβαλε και την υπόθεση του εγχώριου μεταρρυθμιστικού κινήματος της Βοημίας:

Είναι εντελώς φυσικό το ότι οι σχέσεις μεταξύ Αγγλίας και Βοημίας, τις οποίες περιγράψαμε, δεν θα μπορούσαν να μην επηρεάσουν το τσέχικο μεταρρυθμιστικό κίνημα. Είναι, ωστόσο, δύσκολο να καθορίσουμε με ακρίβεια την έκτασή της και να πούμε ποια στοιχεία του ουσσιτικού δόγματος ήταν αυθεντικά και ποια είχαν ως πηγή τα έργα του Wycliffe. Δεν υπήρχε ομογνωμία μεταξύ των ηγετών του βοημικού κινήματος στην σχέση του με τον Wycliffe. Μπορούμε να δούμε όλες τις διαβαθμίσεις στις γνώμες, από τους ακραίους συντηρητικούς, οι οποίοι βρισκόταν συχνά αντίθετοι και τον απέρριπταν, και μετριοπαθείς υποστηρικτές που θαύμαζαν την προσπάθειά του για εκκλησιαστική μεταρρύθμιση, μέχρι αποφασισμένους οπαδούς, οι οποίοι δέχονταν ακόμη και εκείνα από τα δόγματά του που καταδικάστηκαν από τις εκκλησιαστικές αρχές και διέρρηξαν τις σχέσεις του μαζί τους84”.

Παρατηρούμε μία μετριοπάθεια στην τοποθέτηση του Odložilík. Δείχνει να υποστηρίζει μία ενδιάμεση θέση, δεχόμενος την ως ένα βαθμό επίδραση του Wyclif αλλά και την βαθιά ριζωμένη στην Βοημία ύπαρξη ενός αυτόχθονου μεταρρυθμιστικού ρεύματος, που προήλθε από τους Kondrad Waldhauser, John Milíč του Kroměříž και Matthias του Janov. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί από το ότι έγραψε σε μια περίοδο, κατά την οποία κυρίαρχη τάση στην ερμηνευτική ήταν αυτή του Loserth, όπως και το ότι απευθυνόταν σε ένα δυτικό κοινό ακαδημαϊκών, οι οποίοι δεν είχαν λόγο να υποστηρίξουν την ύπαρξη τσέχικου μεταρρυθμιστικού κινήματος. Άρα, και μόνο το ότι έθεσε αμφισβήτηση, όχι στην ίδια την κυρίαρχη άποψη, αλλά στην απολυτότητά της, ήταν επιτυχία.

Δύο σημεία ενδιαφέροντος του έργου του Odložilík είναι τα εξής. Πρώτος αυτός διατυπώνει την θέση περί της διαμεσολάβησης του Aldabertus Rankonis de Ericinio (Vojtěch Raňkův z Ježova), ο οποίος ως καθηγητής θεολογίας μετακινήθηκε από το Παρίσι στην Οξφόρδη. Στην διαθήκη του διέθεσε όλη την περιουσία του για να δίνονται υποτροφίες σε δύο σπουδαστές από την Πράγα να φοιτούν στην Οξφόρδη85. Δεύτερο ενδιαφέρον σημείο είναι η έρευνά του για την διάδοση των ιδεών Wyclif και Hus στις χώρες τις Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης86.

Όπως έχει ειπωθεί ήδη, οι Τσέχοι έκαναν πολύ κοπιαστική δουλειά και έχυσαν πολύ μελάνι για να μπορέσουν να συνδέσουν τον Hus με τους υποτιθέμενους προδρόμους του. Το έργο του Palacký, Předchůdcové husitství v Čechách87 (Οι πρόδρομοι του Ουσσιτισμού στην Βοημία) θεωρείται πλέον κλασσικό και σύμφωνα μ' αυτό ο Hus συνέχισε την πρωτοβουλία αυτών και ανέπτυξε τις δικές τους ιδέες. Το έργο αυτό, όπως και τα άλλα που θα αναφερθούν, είναι εύκολα προσβάσιμα στον ιστοχώρο, ωστόσο ακατανόητα στον Έλληνα αναγνώστη. Το μόνο που θα άξιζε να προσθέσουμε για το συγκεκριμένο έργο είναι ότι κυκλοφόρησε το 1846 μ.Χ. στα γερμανικά, και ο συγγραφέας υπέγραψε με το ψευδώνυμο J. P. Jordan.

Για τον Konrad Waldhauser ως πρόδρομο του Jan Hus έγραψαν στα τσέχικα ο Ferdinannd Menčik88 και František Loskot89. Πιο πρόσφατα ο Jiři Spěváček90. Ομοίως για τον Jan Milíč του Kromĕříž91 έγραψαν στα τσέχικα οι František Loskot92, Otakar Odložilík93 και πρόσφατα ο Miroslav Kaňák (Τσέχος θεολόγος, 1917-1985)94 και ο Peter C. A. Morée(1964-)95. Για τον Matthias του Janov σημαντική εξακολουθεί να παραμένει η μονογραφία του Vlastimil Kybal96.

Την προσπάθεια υποστήριξαν δυνατά ονόματα της τσέχικης ιστοριογραφίας, όπως ο František Michálek Bartoš (1889-1972)97, o Václav Novotný (1869-1933)98, Jan Evagelista Sedlák (1871-1924)99, και άλλοι. Στο θέμα της αντιγραφής των έργων του Wyclif από τον Hus, οι Τσέχοι αυτοί πρότειναν ότι ο Hus δεν το έπραξε δουλικά αλλά με ελεύθερη επεξεργασία (SedláK), μετατρέποντας τα δύσκολα και πολλές φορές χαοτικά βιβλία του σε χρήσιμα εγχειρίδια (Bartoš). Σε αυτά ο Paul de Voogt συμπλήρωσε ότι ο Hus ανασκεύασε παράλληλα τις αιρέσεις του Wyclif και τις παρουσίασε σε πιο ορθόδοξη μορφή. Αυτό θα συζητηθεί παρακάτω.

O Jan Evagelista Sedlák ισχυρίστηκε ότι ο Hus δεν έκανε απλώς αντιγραφή των έργων του Wyclif, αλλά επιδέξια χρήση αυτών, επιλέγοντας για τα δικά του γραπτά τα κατάλληλα αποσπάσματα μεταξύ αρκετών διαφορετικών έργων, με αποτέλεσμα η δική του δουλειά να είναι καλύτερα οργανωμένη και πιο κατανοητή από την αντίστοιχη του Άγγλου καθηγητή100.

Κληρονόμος της προσπάθειας των Τσέχων ιστορικών και θεολόγων ήταν ο Matthew Spinka (1890-1972)101. Η προσφορά του, μεταξύ άλλων, έγκειται στο ότι έγραψε τα έργα του στα αγγλικά και με αυτό τον τρόπο έφερε στην Δύση την εργασία των προηγούμενων Τσέχων ιστορικών. Ο ίδιος ήταν επηρεασμένος αφενός από τον Προτεσταντισμό και αφετέρου από το έργο του F. Bartoš. Ήταν ένας ένθερμος υποστηρικτής του Jan Hus και προσπάθησε να αντιμετωπίσει τις κατηγορίες του Loserth102.

Επειδή έγραψε πολλά έργα για τον Hus στα αγγλικά, το έργο του είναι προσβάσιμο και κατανοητό γι' αυτήν την εργασία. Παρουσιάζει, λοιπόν, την εργασία των Τσέχων καθηγητών για την απεξάρτηση του Hus από την επιρροή του Wyclif στα κεφάλαια 1 & 2 του βιβλίου του John Hus and the Czech Reform103. Είναι προφανές ότι για τον Spinka ο Hus ήταν φορέας ενός αυτόχθονου μεταρρυθμιστικού προγράμματος, το οποίο προϋπήρχε της ανάληψης της διδασκαλικής έδρας στο Πανεπιστήμιο της Πράγας από τον ίδιο104.

O Spinka υποστήριξε ότι ο Hus και οι Ουσσίτες εκπροσωπούσαν τον τσέχικο εθνικισμό σε μια πρωτόλεια μορφή του, η οποία περιείχε και εθνικιστικής προέλευσης εκκλησιαστικές μεταρρυθμιστικές τάσεις105. Επίσης, θεωρεί ότι κύρια επιρροή στην διαμόρφωση των ιδεών του άσκησε ο Matthias του Janov106. Προσθέτει, ότι επειδή υπήρχαν αυτές οι τάσεις στην Βοημία, κατέστη δυνατόν να εξαπλωθούν οι ιδέες του Wyclif στην Βοημία, σε μια χρονική συγκυρία όπου ο γάμος της Άννα της Βοημίας με τον Ριχάρδο ΙΙ της Αγγλίας άνοιξε τον δρόμο107.

O Spinka δέχεται τις σχέσεις μεταξύ Αγγλίας και Σκωτίας από την μία πλευρά και της Βοημίας από την άλλη. Αναγνωρίζει την προϊστορία αυτών των σχέσεων που οφειλόταν στον Adalbertus Ranconis, τις δυνατότητες που έδωσε ο γάμος της Άννας της Βοημίας, όπως και τον ρόλο που έπαιξε ο Ιερώνυμος της Πράγας, όταν γύρισε από την Αγγλία. Επίσης, δέχεται την βοήθεια των Nicholas Faulfisch και George της Kninice με την επίσκεψή τους στα κέντρα των Λολλάρδων, όπως το Kemerton κοντά στο Gloucester και το Braybrook στο Northamptonshire, όπου αντέγραψαν έργα του Wyclif.

Σε αυτά προσθέτει την αποστολή των βιβλίων από τον Richard Wyche, τον ιερέα με τον οποίο είχε αλληλογραφία ο Hus108, με σκοπό την αντικατάσταση των βιβλίων του Wyclif, τα οποία είχαν καεί το 1409 μ.Χ. Σ' αυτούς προσθέτει και τον Peter Payne, τον Λολλάρδο που δικάστηκε μαζί με τον John Oldcastle και διέφυγε το 1413 μ.Χ. στους Βάλδιους της Γερμανίας και από κει στην Πράγα, όπου έγινε καθηγητής των λατινικών. Με αυτόν τον προσανατολισμό ο Spinka διαμόρφωσε μια νέα μετριοπαθή και συνδιαλλακτική θέση στην τσέχικη ιστοριογραφία, με αποδοχή κάποιων εκ των θέσεων του Loserth και προβολή των εθνικιστικών σημείων της ουσσιτικής ιδεολογίας, ως διαχωριστικά στοιχεία του Hus από τον Wyclif.

Την οπτική του Spinka ακολούθησε και ο Howard Kaminsky, ο οποίος είδε την επίδραση του Wyclif επάνω στον Hus, αλλά ισχυρίστηκε ότι το ουσσιτικό κίνημα ήταν μια ιδιαίτερη βοημική εκδοχή109. Βρίσκει ότι η φλόγα της μεταρρύθμισης ξεκίνησε από το Παρίσι, από όπου το παρέλαβε ο Milič και το μεταλαμπάδευσε στον Matthias. Αυτοί οι δύο έφεραν την μεταρρυθμιστική ιδεολογία στην Βοημία, όπου συναντήθηκε με τις ιδέες του Wyclif, όταν αυτές έφθασαν στην Πράγα. Θεωρεί, λοιπόν, ότι πριν τον Hus υπήρχε μία μετριοπαθής τάση προς μεταρρύθμιση, η οποία έγινε πιο επιθετική μετά την συνάντηση της με τις ιδέες του Wyclif και την επεξεργασία τους από την προσωπικότητα και τον χαρακτήρα του Hus.

Μια πιο τολμηρή θέση επί του θέματος προτείνει ο Thomas A. Fudge110. Στο έργο του The Magnificent Ride: The First Reformation in Hussie Bohemia προτείνει ότι οι Ουσσίτες δεν πρέπει να θεωρούνται πρόδρομοι της Μεταρρύθμισης, αλλά είναι οι ίδιοι η πρώτη μεταρρύθμιση πριν από αυτήν του Λούθηρου, η οποία έπεται111.

O Fudge διαφωνεί με τον Loserth, και θεωρεί ότι το ουσσιτικό ήταν ένα ιδιαίτερο βοημικό κίνημα, ανεξάρτητο από όσα προηγήθηκαν αυτού, όπως οι Βάλδιοι και οι Λολλάρδοι. Επίσης, θεωρεί ότι δεν επηρέασε καθόλου την Μεταρρύθμιση του Λούθηρου112. Γι' αυτόν, ο ιδρυτής του κινήματος και οι ακόλουθοί του είχαν την δική τους καθορισμένη θεολογία, η οποία δεν πήρε στοιχεία από άλλες μεταρρυθμιστικού περιεχομένου. Συμπεραίνει ότι: “Ο Jan Hus και το ουσσιτικό κίνημα ήταν η αποκορύφωση μιας μακράς, σημαντικής, εγχώριας τσέχικης, μεταρρυθμιστικής παράδοσης113”, η οποία προμοτάρησε στον λαό την renovatio και reformati. Το πόσο μακριά από την πραγματικότητα είναι αυτά τα συμπεράσματα περί ανεξαρτησίας σκέψεως του Hus και των Ουσσιτών θα φανεί στο επόμενο κεφάλαιο.

Την ιδέα περί του Ουσσιτισμού ως πρώτης Μεταρρύθμισης, ο Thomas Fudge την παρέλαβε από τον Amedeo Molnár114. Αυτός χρησιμοποίησε τον όρο αυτό για να περιγράψει τα κινήματα των Βάλδιων και των Ουσσιτών μαζί και σε αντιδιαστολή με την δεύτερη Μεταρρύθμιση, αυτή του Λούθηρου. Για τον Molnár η πρώτη Μεταρρύθμιση έγινε από τις δύο αυτές ομάδες μέσα στα πλαίσια του παπισμού αλλά και από κινήματα που εξήλθαν του παπισμού ήδη από τον ΙΒ' αιώνα. Ο αντικειμενικός στόχος της πρώτης Μεταρρύθμισης ήταν η αναμόρφωσή του παπισμού στα ανώτερα ιεραρχικά επίπεδα. Για τον λόγο αυτό οι Βάλδιοι έδειξαν παθητική ενώ οι Ουσσίτες επιθετική αντίσταση115.

Η σχέση του Hus με τον Wyclif εξετάζεται με προσοχή και από εκείνους τους ιστορικούς, οι οποίοι ασχολούνται εξειδικευμένα με την αίρεση (Jeffrey Burton Russell116, Steven Ozment117) και την αλληλεπίδραση με το ευρωπαϊκό περιβάλλον της εποχής (Brian Tierney, Sidney Painter118).

Οι τελευταίοι εξετάζουν το πώς η σχέση Hus-Wyclif αλληλεπίδρασε με τις παπικές αρχές και την κοινωνία. Οι Tierney και Painter καταλήγουν στο ότι, αν και οι ιδέες του Wyclif κυκλοφορούσαν στην Πράγα από νωρίς, ο Hus δεν συμφωνούσε σε όλα τα σημεία τις διδασκαλίας του Άγγλου καθηγητή. Κήρυσσε τις ιδέες αυτού, όσες αφορούσαν την Εκκλησία, την εκκλησιαστική περιουσία και την Αγία Γραφή, αλλά δεν ένιωθε άνετα με τις απόψεις του για τα Μυστήρια, ειδικά την εναντίωση του στο δόγμα της Μετουσίωσης. Οι δύο ιστορικοί θεωρούν ότι ο Hus ήταν περισσότερο κήρυκας και μεταρρυθμιστής παρά θεολόγος και ακαδημαϊκός119.

Οι ιστορικοί που ασχολούνται με την εξέλιξη των αιρέσεων εξετάζουν την θέση που κατέχουν ο Hus και ο Wyclif στο ευρύτερο σχήμα των αιρετικών κινημάτων τον Μεσαίωνα. Αυτοί ασχολούνται περισσότερο με το θεολογικό και κοινωνικό αντίκτυπο των σεκτών του μεσαίωνα, καθώς και των σχέσεων που αυτές ανάπτυξαν μεταξύ τους.

Ο Russell θεωρεί ότι οι απόψεις των Hus και Wyclif σχετίζονται και τους βλέπει ως πρόδρομους της προτεσταντικής Μεταρρύθμισης. Κατά την δική του έκφραση: “αυτά τα κινήματα ήταν παρόμοια με προηγούμενες μεσαιωνικές αποστασίες, και με διαφορετικούς τρόπους ομοίαζαν με την μελλοντική προτεσταντική Μεταρρύθμιση”. Γι' αυτόν, οι δύο είχαν προχωρήσει περισσότερο από προηγούμενες αιρέσεις και στόχευαν σε μια εκκλησιαστική μεταρρύθμιση, την οποία θα αναλάμβανε να πραγματοποιήσει ο Προτεσταντισμός.

Την εκκλησιαστική μεταρρύθμιση αναλάμβαναν να πραγματοποιήσουν στην βάση των εξής παραμέτρων˙ την ευαγγελική έμφαση στην Αγία γραφή, το ηθικιστικό πρόγραμμα που προτάθηκε από τους ουμανιστές της Αναγέννησης, την δύναμη των κοσμικών εξουσιών. Οι μεταρρυθμιστές αυτοί παρουσιάζονταν ως τιμητές, αλλά και θεματοφύλακες μίας ηθικής τάξης ανώτερης, έναντι της αντίθετης ηθικής κατάπτωσης του παπισμού,ο οποίος είχε αποστασιοποιηθεί από την αρχική, ευαγγελική χριστιανική ζωή και παράδοση.

Η διαφορά των δύο αυτών μεταρρυθμιστών από τους προκατόχους τους ήταν, κατά τον Russel, το γεγονός ότι αμφότεροι ήταν διανοούμενοι με καλά διαμορφωμένα συστήματα, σε αντιδιαστολή με τους Βάλδιους για παράδειγμα, των οποίων το θεωρητικό σχήμα δεν ήταν τόσο καλά διαμορφωμένο. Επικουρικός παράγοντας αυτών των προσπαθειών ήταν οι κοσμικές και πνευματικές συγκυρίες, τόσο της αποκομμένης γεωγραφικά Αγγλίας, όσο και της συμπαγούς εθνικιστικά Βοημίας.

Ταυτόχρονα, η ομοιότητα των δύο αιρέσεων με τον μεταγενέστερο Προτεσταντισμό στηριζόταν σε κάποια συγκεκριμένα στοιχεία. Ο Hus και ο Wyclif, όπως ο Λούθηρος, ο Ζβίγκλιος και ο Καλβίνος, είχαν αναπτύξει τα πιστεύω τους μέσα στα πνευματικά όρια του παπισμού. Περιέγραψαν επακριβώς αυτά που ήθελαν να πουν και τα υποστήριξαν με αποδείξεις από την Αγία Γραφή120.

Κατόπιν τούτων, ο Russell δέχεται την σύνδεση του Hus με τον Wyclif, όχι τόσο ως προσωπική επιλογή, αλλά ως τάση στον Πανεπιστήμιο της Πράγας:

Η σύνδεση των Λολλάρδων – ή τουλάχιστον του Wyclif – με της μεταρρύθμιση στην Βοημία είναι άμεση, οφειλόμενη στον γάμο του Ριχάρδου ΙΙ με την Άννα της Βοημίας. Η άποψη του Wyclif στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης μεταφέρθηκε στο Πανεπιστήμιο της Πράγας μέσω ενός δικτύου Ουικλιφφιστικών ή ημι-ουικλιφφιστικών ιδεών με ευρύτητα μέσω πολλών ευρωπαϊκών πανεπιστημίων, ειδικά του Παρισιού και της Γερμανίας. [Οι ιδέες αυτές] συζητήθηκαν και υιοθετήθηκαν ανοικτά στο Πανεπιστήμιο της Πράγας. Εκεί έγιναν μείζον συστατικό του βοημικού μεταρρυθμιστικού κινήματος μαζί με την κληρονομιά της αίρεσης από τον πρώιμο Μεσαίωνα. Αυτό που έκανε το βοημικό μεταρρυθμιστικό κίνημα δυνατότερο απ' ότι το αγγλικό ήταν πρώτον η βοημική αριστοκρατία και μετά μεγάλο μέρος του βοημικού πληθυσμού στις πόλεις και την εξοχή υποστήριξαν την αίρεση ως έκφραση του τσέχικου εθνικισμού ενάντια στους γερμανόφωνους ηγεμόνες121”.

Για τον Steven Ozment, όπως και για τον Russell, ο Hus είναι επίσης πρόδρομος της Μεταρρύθμισης. Θεωρεί ότι πριν τον Προτεσταντισμό, κανένα θρησκευτικό κίνημα δεν είχε περισσότερη επιτυχία ενάντια στον παπισμό από τους Ουσσίτες της Βοημίας. Ταυτόχρονα, αναγνωρίζει και δέχεται την σχέση του Hus με τον Wyclif, σημειώνοντας ότι η επιρροή του τελευταίου στην ουσσιτική ιδεολογία, της προσέδωσε διεθνή διάσταση και διακριτό αιρετικό προσανατολισμό122.

Ο Ozment περιγράφει τους τρόπους με τους οποίους οι ιδέες του Άγγλου καθηγητή μεταδόθηκαν στην Πράγα, όπου το 1407 μ.Χ. διαβάζονταν τα βιβλία του από τον κύκλο των φίλων του Hus. Οι προσπάθειες των Γερμανών από το 1403 μ.Χ. να απαγορεύσουν την κυκλοφορία αυτών των βιβλίων θεωρείται αποτυχημένη εκ προοιμίου. Για τον Ozment και οι δύο εκπροσωπούσαν την κοινή προσπάθεια όλων των αντιτιθέμενων στον παπισμό κινημάτων του ύστερου Μεσαίωνα και μάλιστα ισοδύναμα. Έτσι, συνδέει τον Wyclif και τον Hus με τις υπόλοιπες παρόμοιες αιρέσεις και μεταξύ τους.

Ο ουσσιτισμός είναι για τον Ozment μια διεύρυνση και μια τροποποίηση των ιδεών του Wyclif, που μόνο έτσι μπορούν να γίνει κατανοητός. Η διδασκαλία των δύο είναι η αποκορύφωση μιας σειράς αιρετικών σεκτών, που ξεκινούν με τους Βάλδιους και τους Φρατιτσέλλι και τελειώνουν μέσω της επίδρασης του ουσσιτισμού με την προτεσταντική Μεταρρύθμιση123.

Μια διαφορετική, αν και μοναχική, άποψη επί του θέματος εκφράζει ο David C. Mengel. Στην πραγματεία του Emperor Charles IV (1346-1378) as the Architect of Local Religion in Prague124, προτείνει τον Κάρολο IV ως δημιουργό μίας τοπικής τσέχικης θρησκευτικής λατρείας. Ξεκινά από το γεγονός ότι ο βασιλιάς κάλεσε τον Konrand Waldhauser στην Πράγα από την Βιέννη, οπότε θεωρεί ότι οι λεγόμενοι πρόδρομοι του Jan Hus δεν ήταν ούτε ανεξάρτητοι ούτε μεταρρυθμιστές, αλλά εκτελεστικά όργανα της πολιτικής του Καρόλου. Με αυτή την οπτική δεν χρειάζεται καν να ασχοληθεί με την σχέση του Hus με τον Wyclif. Ταυτόχρονα, απορρίπτει οποιαδήποτε σχέση με την προτεσταντική Μεταρρύθμιση, καθώς γι' αυτόν οι Ουσσίτες δεν είναι καν μεταρρυθμιστές αλλά μια τοπική κουλτούρα.

Τα παραπάνω είναι ενδεικτικά των τεράστιων προσπαθειών που έγιναν μέχρι σήμερα και συνεχίζουν να γίνονται για να υποστηριχθεί η μία ή η άλλη άποψη. Επειδή το θέμα του παρόντος είναι η σχέση του Hus με τον Wyclif, δεν θα αναφερθούν καθόλου οι απόψεις των μαρξιστών ιστορικών που τείνουν να βλέπουν τα μεταρρυθμιστικά κινήματα υπό το πρίσμα της επανάστασης των καταπιεσμένων λαών που στενάζουν από την τυραννία των καπιταλιστών και επικεντρώνονται στις επαναστάσεις των αγροτών, κυρίως του Ιστ' αι125.

 

8.15.4 Η επίδραση του Wyclif μετά τον Hus.

 

O Wyclif συνέχισε να επιδρά στην θεολογία των Ουσσιτών ακόμη και μετά τον θάνατο του Hus. Αυτό συνέβη μέσω του Peter Payne, ενός Άγγλου Λολλάρδου και καθηγητή της Σχολής των Τεχνών στην Οξφόρδη, ο οποίος έφτασε στην Βοημία το 1415 και τέθηκε στην ηγεσία του κινήματος126. Στην Βοημία υπηρέτησε επί σαράντα έτη το μεταρρυθμιστικό κίνημα ως θεολόγος, μεσολαβητής μεταξύ των ουσσιτικών φατριών, διπλωματικός απεσταλμένος στην Πολωνία, εκπρόσωπος στην αυλή του Σιγισμούνδου και αντιπρόσωπος στην σύνοδο της Βασιλείας127.

O Peter Payne υπήρξε ηγετική φυσιογνωμία των Λολλάρδων στην Οξφόρδη, πριν την έλευσή του στην Βοημία. Αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Αγγλία για να γλυτώσει τον διωγμό εναντίον των Λολλάρδων, ο οποίος ακολούθησε την ήττα του επαναστάτη Sir John Oldcastle128. O Payne ήταν γνωστός στην Βοημία ήδη από το 1406 μ. Χ. μέσω των επαφών των Τσέχων με το πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Είχε δύο μοναδικά χαρακτηριστικά για το θέμα που εξετάζουμε˙ πρώτον δεν μιλούσε τσέχικα, δεύτερον δεν γνώριζε τους υποτιθέμενους προδρόμους της βοημικής μεταρρύθμισης. Ήταν, δηλαδή, ξεκάθαρος εκφραστής της θεολογίας του Wyclif στην Βοημία.

Η πρώτη του επαφή στην Βοημία ήταν με τον Jakoubek του Stříbro μαθητή του Jan Hus, ο οποίος ήταν και υποστηρικτής της θεολογίας του Wyclif, σύμφωνος με τις απόψεις του τελευταίου για την Θεία Ευχαριστία και αρνητής του παπικού δόγματος της μετουσίωσης. Με την παρακίνηση και υποστήριξη του Jakoubek o Peter Payne έγραψε την πρώτη πραγματεία του στην Πράγα για την Θεία Ευχαριστία, χωρίς, όμως, να αγγίξει τα θέματα στα οποία δεν υπήρχε συμφωνία και χωρίς να παρουσιάσει τα δυνατά επιχειρήματα του Wyclif πάνω στο ζήτημα129.

Αργότερα την ίδια χρονιά, ο Peter Payne αναγκάστηκε να γράψει μία ακόμη πραγματεία ενάντια στην ορκωμοσία, καθώς, προφανώς, αναγκάστηκε να ορκιστεί για την είσοδό του στο Πανεπιστήμιο της Πράγας. Να σημειωθεί ότι ο ίδιος ο Wyclif δεν είχε γράψει κάτι παρόμοιο και σαν θέμα φαίνεται ότι δεν απασχολούσε την θεολογία του. Ενάντιοι στον όρκο ήταν οι Βάλδιοι στην Γερμανία, από τους οποίους πέρασε ο Payne μετά την φυγή του από την Οξφόρδη, και μέσω αυτών έφθασε στην Πράγα130.

Για τα επόμενα δύο χρόνια δεν υπήρξε έντονη δραστηριότητα εκ μέρους του Peter Payne. Είναι γνωστό ότι δίδαξε σε σχολείο στην Νεάπολη στην Πράγα, όπου φοιτούσαν νεαροί Ουσσίτες. Προσπάθησε να δημιουργήσει συμμαχία των Ουσσιτών με τους Βάλδιους της Γερμανίας, χωρίς ιδιαίτερα αποτελέσματα,καθώς το μίσος εναντίον των Γερμανών ήταν ανασταλτικός παράγοντας. Σε θεολογικά θέματα, κύριο αίτημα των Ουσσιτών την εποχή εκείνη ήταν η εφαρμογή της πρακτικής της κοινωνίας αμφοτέρων των ειδών, κάτι που δεν είχε απασχολήσει τον Wyclif, οπότε και ο Payne δεν είχε να πει τίποτα.

Από το 1417 μ.Χ. ξεκίνησε η αμφισβήτηση συγκεκριμένων διδασκαλιών του Wyclif και το 1420 μ.Χ. εξελίχθηκε σε γενικευμένη επίθεση στην φιλοσοφία και θεολογία του. Το 1417 μ.Χ. ο Jakoubek προσπάθησε να περάσει στο κίνημα περιορισμό στην χρήση των εικόνων, αλλά συνάντησε σθεναρή αντίσταση. Την χρονιά αυτή ο Peter Payne έγραψε το De Ymaginibus131, στο οποίο υπεραμύνεται των θέσεων του Wyclif για τις εικόνες. Είναι αλήθεια ότι ο Άγγλος καθηγητής δεν έγραψε κάποιο ξεχωριστό έργο επί του θέματος, αλλά η άποψή του εκφράζεται στο De Eucharistia Maior132. Πίστευε ότι οι εικόνες ήταν επιτρεπτές για να καθοδηγούν τον νου των πιστών προς τον Δημιουργό, ωστόσο, προειδοποιούσε για τον κίνδυνο της ειδωλολατρείας προβάλλοντας ως επιχείρημα το ότι δεν υπήρχαν εικόνες στην αρχαία Εκκλησία.

Ο Peter Payne ακολούθησε την ίδια επιχειρηματολογία και έκανε διαχωρισμό μεταξύ latria και dulia, όπως είχε κάνει και ο Wyclif133. Ως δουλεία όριζε την φυσική πράξη της προσκύνησης των εικόνων και ταξινομούσε την λατρεία των εικόνων, ως τοιαύτης κατηγορίας134. O Payne μπορούσε να δεχθεί το ότι οι εικόνες θα μπορούσαν να αποτελέσουν τα βιβλία των λαϊκών, αλλά φοβόταν ότι θα μπορούσαν να προκαλέσουν μεγαλύτερη σύγχυση. Αναρωτιόταν, πώς θα μπορούσε κάποιος να απεικονίσει στην Αγία Τριάδα χωρίς να πέσει σε πλάνη;

Τρία χρόνια μετά την συγγραφή του De Ymaginibus, η κατάσταση του ουσσιτισμού άρχισε να αλλάζει εξαιτίας των πολιτικο-κοινωνικών ανακατατάξεων, τις οποίες είδαμε στην αρχή του κεφαλαίου. Το κίνημα άρχισε να διασπάται και να δημιουργείται η ακραία ουσσιτική φατρία με κέντρο το Θαβώρ. Η μετριοπαθέστερη μερίδα του κινήματος είχε ως κέντρο το Πανεπιστήμιο της Πράγας. Συνέπεια αυτών ήταν η αμφισβήτηση των δογμάτων του Wyclif. Ο Peter Payne έγραψε αυτή την εποχή δύο πραγματείας προς υπεράσπιση του διδασκάλου του, τις De Predestinatione και De Necessitate Futurorum135.

Στο πρώτο έργο ο συγγραφέας προσπάθησε να αποδείξει ότι ο προορισμός οδηγεί τους ανθρώπους στο να πράττουν καλές πράξεις, σε αντίθεση με την άποψη, ότι ο προορισμός αφαιρεί από τον άνθρωπο την ηθική αξία των καλών πράξεων. Επίσης, υποστήριξε ότι ο Θεός επιτρέπει την αμαρτία, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι ο αίτιος της αμαρτίας. Στο δεύτερο έργο συνεχίζει το σκεπτικό του θέματος, λέγοντας ότι η αναγκαιότητα των γεγονότων να συμβούν, όπως υποστήριξε ο Wyclif, καθιστά τους ανθρώπους μαριονέτες στα χέρια του αιώνιου μαριονετίστα. Η θεωρία αυτή είχε κάποιες ανεπιθύμητες παρενέργειες, τις οποίες για να εξαλείψει έγραψε ότι: “Δεν είναι αλήθεια ότι επειδή ο Θεός επιτρέπει στους ανθρώπους να αμαρτάνουν, συνεπώς αμαρτάνει ... ωστόσο, επειδή οι άνθρωποι αμαρτάνουν, έτσι ο Θεός επιτρέπει στους ανθρώπους να αμαρτάνουν136”.

Ένας από τους αντιπάλους του Peter Payne αυτή την εποχή ήταν ο Nicholas Stoyčzín, καθηγητής στην Σχολή των Τεχνών στην Πράγα. Αυτός προκάλεσε τον πρώτο να διαλεχθούν περί του Wyclif. Ο Stoyčzín διαμαρτύρονταν για την διχογνωμία στους κόλπους του ουσσιτισμού και θεωρούσε υπεύθυνο γι' αυτήν τον John Wyclif. Δεν συμφωνούσε με τον ακραίο ρεαλισμό του και τα περισσότερα από τα δόγματά του. Σύμμαχος του Peter Payne στην υπεράσπιση τον ιδεών του Άγγλου αιρετικού ήταν ο John Příbram.

Η άφιξη του στρατού του Σιγισμούνδου στην Βοημία, ανάγκασε τους Ουσσίτες να παραμερίσουν προς στιγμή τις διαφορές τους. Οι τελευταίοι έστειλαν διάφορες διπλωματικές αποστολές και σε μία από αυτές συμμετείχε και ο Peter Payne. Η αποστολή έγινε προς τον Πολωνό βασιλιά και στόχευε στο να δεχτεί αυτός ή ο ανιψιός του στο στέμμα της Βοημίας. Η αποστολή στην οποία συμμετείχε ο Payne έγινε τον Δεκέμβριο του 1420 μ.Χ137.

Λόγω της διακοπής των συζητήσεων για τον Wyclif, o Peter Payne δεν έγραψε κάποιο έργο την περίοδο αυτή. Επειδή δεν γνώριζε τσέχικα, δεν ήταν δυνατόν να αναλάβει κάποιο ιερατικό καθήκον. Ο κύριος ρόλος του ήταν διαμεσολαβητικός μεταξύ των δύο φατριών των ουσσιτών. Το ότι ήταν ξένος και δεν συμμετείχε σε τοπικές διαμάχες και αντεκδικήσεις ήταν το ιδανικό πρόσωπο για κάτι τέτοιο. Το ότι εκπροσωπούσε τις ιδέες του Wyclif, με τις όποιες διαφωνίες, τον καθιστούσε συμπαθή και αποδεκτό και από την ομάδα των συντηρητικών του Πανεπιστημίου και από την ομάδα των ακραίων Θαβωριτών.

Στο υπό εξέταση θέμα, ο Peter Payne ήταν ο άνθρωπος που καθόρισε την θεολογία των Θαβωριτών. Ο ίδιος δεν συμφωνούσε με την χιλιαστική διάσταση της διδασκαλίας τους. Ως καθηγητής στην Νεάπολη είχε διδάξει σε όλους όσοι την εποχή εκείνη ανέλαβαν αφενός την ηγεσία της ομάδας αυτής και αφετέρου καθόρισαν την θεολογίας της.

Το 1420 μ.Χ. οι Θαβωρίτες εξέλεξαν επίσκοπο. Η κίνηση αυτή είχε ως πρακτικό αποτέλεσμα να παραμεριστούν οι χιλιαστικές τους απόψεις και να στραφούν σε περισσότερο οργανωτικά θέματα της εκκλησίας τους. Όπως ήταν φυσικό, στράφηκαν στον Peter Payne για καθοδήγηση σε θέματα ριζοσπαστικής θεολογίας. Αυτός έγραψε μια σειρά από εγχειρίδια και περιλήψεις των δογμάτων του Wyclif, με ευρετήρια στα έργα αυτού, για την επιμόρφωση των θαβωριτών κληρικών και λαϊκών. Από αυτά δεν έχει επιζήσει το σύνολο, αλλά μόνο μερικά138.

Η προσφορά αυτή του Peter Payne έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση της θεολογίας του Θαβώρ. Τις θέσεις του Wyclif για την Θεία Ευχαριστία υιοθέτησε ο John Němec του Žatec (Johannis Teutonicus του Saaz). Αυτός έγραψε μία σημαντική πραγματεία για την Θεία Ευχαριστία με τίτλο Cum spiritus veritatis summe odiens mendacium στηριζόμενος στα αποσπάσματα από τα έργα του Wyclif, τα οποία είχε ετοιμάσει ο Peter Payne139. Όπως εύστοχα παρατηρεί ο Γερμανός ακαδημαϊκός Erhard Peschke: “οι ιδέες του Αγγλο-Σάξωνα Wyclif αναπαράχθηκαν πιο αντικειμενικά και πιστά από έναν Γερμανό Θαβωρίτη, τον Ιωάννη Γερμανικό του Žatec...” και συμπληρώνει ότι ο Ιωάννης δούλεψε πάνω στις ιδέες του Wyclif με πιο συστηματικό τρόπο από ότι ο ίδιος ο Wyclif140.

Υπήρξαν και άλλες πραγματείες περί της Θείας Ευχαριστίας γραμμένες από Θαβωρίτες, οι οποίες ακολουθούσαν τις ιδέες του Wyclif και του Payne, αν και στους Θαβωρίτες δεν υπήρχε ομοφωνία για την ακριβή φύση της παρουσίας του Χριστού στο Μυστήριο. Σύμφωνα με το Τσέχο ιστορικό Jan SedláK, οι σημειώσεις του Payne και οι απλοποιημένες επεξηγήσεις του έγιναν αποδεκτές στο Θαβώρ, ώστε δεν χρειαζόταν τα έργα του ίδιου του Wyclif, αλλά αποσπάσματα εκλαμβάνονταν από τις συλλογές του Payne141.

Το 1426 μ.Χ. έγινε μία προσπάθεια στην Πράγα από τους συντηρητικούς Ουσσίτες να κηρυχθεί ο Wyclif αιρετικός. Της προσπάθειας ηγούνταν ο John Příbram και στόχος του ήταν να φανεί στην Ρώμη ότι οι Ουσσίτες δεν ήταν αιρετικοί, αλλά μεταρρυθμιστές. Τα Χριστούγεννα της ίδιας χρονιάς έλαβε χώρα μία λεκτική αντιπαράθεση μεταξύ του Příbram και του Payne με θέμα την Θεία Ευχαριστία. Ο δεύτερος υπερασπίστηκε την άρνηση του παπικού δόγματος της μετουσίωσης με επιχειρήματα από τον Wyclif, ενώ ο Příbram υποστήριξε το παπικό δόγμα. Ο John Rokycana, το ανερχόμενο πρόσωπο στην ηγεσία του ουσσιτικού κλήρου, ακολούθησε μετριοπαθή στάση.

Ο Rokycana αναγνώρισε την προσφορά του Wyclif στην διαμόρφωση της θεολογίας των Ουσσιτών και γνώριζε ότι ο Hus είχε χρησιμοποιήσει τα έργα του για να διατυπώσει την δική φιλοσοφία και εκκλησιολογία. Ωστόσο, δεχόταν και την μετουσίωση. Έτσι, υπερασπίστηκε τον Wyclif, αλλά απέρριψε την άρνηση της μετουσίωσης που ήταν και το κύριο θέμα της επίθεσης των συντηρητικών. Η επιτυχής υπεράσπιση του Payne έδωσε στον Rokycana την δυνατότητα να συμφιλιώσει τις δύο πλευρές και δεν χρειάστηκε να προχωρήσει σε καταδίκη κάποιας από τις δύο ουσσιτικές φατρίες.

Αμέσως μετά ο Payne έγραψε ακόμη μία πραγματεία σχετική με το θέμα της αντιπαράθεσης, με τίτλο Tripes contra M. Przíbram pro J. Wiclef142. Το έργο γράφτηκε για να φανεί ότι ο Wyclif δεν ήταν αιρετικός, γι' αυτό και χρησιμοποιεί τις εκφράσεις των συντηρητικών Ουσσιτών, όσο αυτό ήταν δυνατόν. Ο Payne προσπάθησε να απαλλάξει τον Wyclif από την κατηγορία του Příbram, ότι δεν πίστευε ότι τα καθαγιασμένα δώρα δεν ήταν Σώμα Χριστού, αλλά μόνο άρτος. Εξηγεί ότι ο Wyclif πίστευε ότι η παρουσία του Χριστού στο Μυστήριο ήταν “habitudinaliter et sacramentaliter” και όχι “substantialiter et naturaliter”. Έτσι, ο Payne υποστήριξε για χάρη του Wyclif μία πραγματική παρουσία του Χριστού στο Μυστήριο, αλλά όχι σωματική143.

Έτι δε περισσότερο ο Payne υποστήριξε ότι ο Wyclif δεχόταν την σωματική παρουσία του Χριστού στο Μυστήριο, αλλά όχι με τον τρόπο που το διατύπωναν οι σχολαστικοί. Επίσης, κατηγόρησε τους σχολαστικούς ότι θεωρούσαν και πίστευαν στον πολλαπλασιασμό τους Σώματος του Χριστού στο Μυστήριο, κάτι που ο Wyclif και ο ίδιος απέρριπταν. Τέλος, αρνήθηκε την κατηγορία ότι ο Wyclif ήταν δονατιστής. Όταν ο τελευταίος δήλωνε ότι ιερέας ή επίσκοπος που βρισκόταν σε θανάσιμη αμαρτία, δεν μπορούσε να τελεί Μυστήρια, πρόσθετε το “digne et meritorie”.

(Πάντως το κείμενο του Wyclif έχει ως εξής: “Si episcopus vel sacerdos existat in mortali peccato, non ordinat, non conficit, nec baptizat, ne consecrat”. Fasciculi Zizaniorum Magistri Johannis Wyclif cum Tritico, Walter Waddington Shirley (ed), London 1858, p. 278.

Ενώ ο Payne υποστηρίζει ότι έγραψε: “Episcopus vel sacerdos existens in peccato mortali non ordinat nec conficit, nec baptizat sc. digne et meritorie”, Tripes contra M. Przíbram pro J. Wiclef f. 5b

Άρα το “digne et meritorie” είναι προσθήκη του Payne που δεν υπάρχει στο κείμενο του Wyclif).

Τους επόμενους μήνες ο Příbram ετοίμασε μία ομολογία πίστεως και ζήτησε από τους Payne και Jakoubek να την υπογράψουν. Σκοπός του ήταν να τους μειώσει στα ματια των ριζοσπαστών, σε περίπτωση που αυτοί υπέγραφαν ή να τους κατηγορήσει ως Θαβωρίτες, αν αυτοί δεν υπέγραφαν. Και οι δύο απέφυγαν να υπογράψουν καταθέτοντας την δική τους ομολογία πίστεως. Η ομολογία του Payne διασώζεται και φαίνεται ότι είναι προσεκτικά διατυπωμένη, ώστε να μην μπορεί κάποιος να τον κατηγορήσει για αίρεση144.

Ο Příbram βρέθηκε σε δύσκολη θέση την Μεγάλη Πέμπτη του 1427 μ.Χ., όταν ο Rokycana ανακάλυψε ότι αυτός βρισκόταν σε μυστική συνεννόηση με την Ρώμη για ένωση. Ο Příbram και οι συνεργάτες του εξορίστηκαν από την Πράγα και ο Rokycana αναγνωρίστηκε ως επικεφαλής των συντηρητικών Ουσσιτών στην Πράγα, με τον Jakoubek να χαίρει επίσης μεγάλης εκτίμησης. Το ίδιο και ο Wyclif μέσω του Payne. Επί σκοπού οι δύο απεσταλμένοι από πλευράς Ουσσιτών να συζητήσουν με τους παπικούς θεολόγους στο Žebrák στα τέλη του 1427 μ.Χ. ήταν οι John Rokycana και Peter Payne145.

Τον Απρίλιο του 1433 μ.Χ. οι τέσσερις Ουσσίτες που κλήθηκαν να παραβρεθούν στην σύνοδο της Βασιλείας και να υπερασπιστούν τα Τέσσερα Άρθρα, ήταν εκ μέρους της φατρίας της Πράγας ο Rokycana, εκ μέρους των Θαβωριτών ο Nicholas de Pelhřimov, εκ μέρους των Ορφανών ο Ulrich von Znojmo και αυτός που υπερασπίστηκε το τέταρτο άρθρο ήταν ο Peter Payne.

O Payne εκφώνησε δύο μακροσκελείς ομιλίες σχετικά με την ακτημοσύνη του κλήρου ενώπιον της συνόδου146. Οι ομιλίες του είναι εμφανώς επηρεασμένες από τις ιδέες του Wyclif και του Αρχιεπισκόπου Fitzralph de Armagh για την ατομική ιδιοκτησία. Η κεντρική ιδέα των ομιλιών ήταν ότι οι κληρικοί δεν δικαιούνται να κατέχουν ατομική περιουσία, την οποία προσδιορίζει ως “την δραστική φυσική δύναμη ή αποκτηθείσα εξουσία των ανθρώπων να κατέχουν στην κοινωνία αγαθά υποκείμενα σε κατηγορηματικό δίκαιο και να τα χρησιμοποιούν σύμφωνα με την λογική147”. Αυτός ο ορισμός, βέβαια ανήκει στον Richard Fitzralph και είναι παρμένος από το έργο του De Pauperie Salvatoris Βιβλίο IV κεφ. ΙΙΙ148.

Στο τέλος της πρώτης ομιλίας του συγκεντρώνει τα βασικά επιχειρήματά του ενάντια στο δικαίωμα των κληρικών να κτώνται ατομική ιδιοκτησία:

 

      1. Όλα τα δικαιώματα, τα οποία απολάμβαναν οι Λεβίτες της Παλαιάς Διαθήκης και δεν τέθηκαν σε απαγόρευση στην Καινή Διαθήκη θα πρέπει να τηρηθούν. Οι Λεβίτες δεν είχαν αστικές εξουσίες και ιδιοκτησία.

      2. Εφόσον ο Μωσαϊκός Νόμος της Παλαιάς Διαθήκης ήταν πιο κοσμικός από τις εντολές της Καινής Διαθήκης, συνεπάγεται ότι οι ακόλουθοι του Χριστού θα πρέπει να είναι πιο πνευματικοί από τους Λεβίτες. Ωστόσο, ακόμη και οι Λεβίτες δεν είχαν ιδιοκτησία ως αστικό δικαίωμα.

      3. Κανείς δεν επιτρέπεται να ζει με δύο διαφορετικούς τρόπους. Ωστόσο, η ατομική ιδιοκτησία είναι κοσμική και γι' αυτό δεν είναι επιτρεπτή σε έναν κληρικό149.

 

Η δευτερολογία του Payne στην σύνοδο της Βασιλείας ήταν απάντηση στο παπικό ομιλητή John Palomar. Σε αυτήν ο Payne κάνει μια ιστορική αναδρομή του λειτουργήματος του κληρικού. Αναγνωρίζει τρεις τρόπους, κατά τους οποίους ο κλήρος αποκτά αγαθά. Κατά τον πρώτο που είναι και τελειότερος, ο κλήρος λάμβανε δωρεές ελεημοσύνης που του παρείχαν τα απαραίτητα προς το ζην. Ο κλήρος χρησιμοποιούσε τα αγαθά για να ικανοποιεί τις ανάγκες του και να υπηρετεί τις ανάγκες των φτωχών. Και οι δύο αυτές προϋποθέσεις απόκτησης αγαθών ήταν επιτρεπτές. Στο τέλος, ο κλήρος κατέληξε να λαμβάνει υπεράριθμα δώρα τα οποία τον οδήγησαν στην απληστία150.

Η κατάπτωση του κλήρου οφείλεται, κατά τον Peter Payne, στην Δωρεά του Κωνσταντίνου, την οποία και απορρίπτει διότι είναι ενάντια στο θέλημα του Θεού για την ακτημοσύνη του κλήρου. Στο σημείο αυτό, ούτε ο Payne, ούτε όσοι αντιτίθενται στο δικαίωμα της Εκκλησίας και του κλήρου να κατέχουν ιδιοκτησία, αμφισβητούν την γνησιότητα της Δωρεάς. Αυτό είναι κάτι που θα γίνει σε ύστερο χρόνο από τους Προτεστάντες. Εδώ αμφισβητεί την νομιμότητά της καθώς, αν και είχε εγκριθεί από συνόδους και κανονικό δίκαιο, παρόλα αυτά καταπατούσε τον υψηλότερο νόμο, δηλαδή τον νόμο του Θεού151. Η Δωρεά του Κωνσταντίνου έβγαλε την εκκλησία από την αποστολική της κατάσταση.

Στην ομιλία αυτή ο Payne συζητά και αναλύει εκτενώς τον ρόλο των λαϊκών στην αφαίρεση της εκκλησιαστικής περιουσίας. Ήταν, κατά την γνώμη του, καθήκον των λαϊκών να διορθώσουν τον κλήρο, όταν αυτό κρίνονταν απαραίτητο152. Σε αυτή την περίπτωση, οι λαϊκοί θα έπρεπε να αφαιρέσουν τα αγαθά από τους κληρικούς και να τα δώσουν στους φτωχούς. Αυτή η επιχειρηματολογία, η οποία ήταν παρμένη εξ ολοκλήρου από τον Wyclif, δεν ήταν δυνατό να γίνει δεκτή από την σύνοδο της Βασιλείας. Όταν, βέβαια, λέει λαϊκοί δεν εννοεί τον λαό αλλά τις κοσμικές αρχές.

Είναι φανερό ότι οι Ουσσίτες υποστήριζαν την ακτημοσύνη του κλήρου τους και αυτό ήταν ιδέα παρμένη από την διδασκαλία του Wyclif. Ωστόσο, κανένας παπικός και φυσικά καμία σύνοδος δεν θα δεχόταν να περάσει η εκκλησιαστική περιουσία στις κοσμικές αρχές. Πολύ δε περισσότερο τους τρόμαζε η πιθανότητα της κατάσχεσης που προτείνονταν. Για τον λόγο αυτό ο Payne ερωτήθηκε πολλές φορές από την σύνοδο για την σχέση του με την διδασκαλία του Wyclif και υποχρεώθηκε από τις περιστάσεις να την υπερασπιστεί. Έτσι, αντιμετώπισε την κατηγορία της αίρεσης από τους Άγγλους αντιπροσώπους στην σύνοδο153.

Οι Ουσσίτες αντιπρόσωποι υποστήριξαν τον Payne, καθοδηγούμενοι από τον Rokycana. Γι' αυτούς το θέμα ήταν περισσότερο φιλοσοφικό παρά δογματικό και δεν ήταν ακραίοι συντηρητικοί όπως ο Přibram. Έξυπνα, απέφυγαν να υπεισέλθουν στο δόγμα της μετουσίωσης όταν ρωτήθηκαν από την σύνοδο και ταυτόχρονα δεν άφησαν να εκδηλωθούν οι θεολογικές διαφορές των ουσσιτικών φατριών εντός της αντιπροσωπίας.

Οι διαπραγματεύσεις με την σύνοδο συνεχίστηκαν και μετά την αποχώρηση της αντιπροσωπείας από την Βασιλεία τον Ιούνιο του 1433 μ.Χ. Ο ρόλος του Payne ήταν να μην υποχωρήσουν οι Ουσσίτες στις απόψεις τους για την ακτημοσύνη των κληρικών και την Θεία Κοινωνία. Η προσπάθειά του ήταν μάταιη, καθώς τελικά επήλθε συμβιβασμός τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς με τον παπισμό και ένωση με την Ρώμη. Στους Ουσσίτες επιτράπηκε να λαμβάνουν την Θεία Κοινωνία σύμφωνα με την πρακτική των Ουτρακιστών, δηλαδή να κοινωνούν με άρτο και οίνο154. Τα υπόλοιπα τρία άρθρα παραμερίστηκαν, ειδικά αυτό που αφορούσε την ακτημοσύνη των κληρικών, για το οποίο μάχονταν ο Payne.

Στον εμφύλιο που ξέσπασε μεταξύ των φατριών των Ουσσιτών, νικήτρια ομάδα αναδείχθηκε αυτή της Πράγας. Η λύση δόθηκε στο πεδίο της μάχης στο Lipany, τον Μάιο του 1434 μ.Χ. Οι δυνάμεις της Πράγας συνεπικουρούμενες από τον στρατό που έστειλε η σύνοδος της Βασιλείας νίκησαν τον στρατό των Θαβωριτών και των Ορφανών. Η ομάδα των Ορφανών έπαψε να υφίσταται και απορροφήθηκε από την ομάδα της Πράγας, υπό την αρχηγεία του Rokycana.

Η πόλη του Θαβώρ μαζί με τις παρακείμενες πόλεις δεν έπεσαν στις δυνάμεις της Πράγας. Ωστόσο, έχασαν την αίγλη και την αξία που είχαν προηγουμένως. Ο Peter Payne βρέθηκε σε δεινή θέση, καθώς, όπως φαίνεται ήταν εγκατεστημένος στο Θαβώρ χωρίς να είναι πάντως Θαβωρίτης155.

Τον Ιούλιο του 1434 μ.Χ. έγινε μία σύνοδος των Ουσσιτών, χωρίς την συμμετοχή των Θαβωριτών. Τα συμπεράσματα της συνόδου ήταν διαλλακτικότερα και περιελάμβαναν τα Τέσσερα Άρθρα σε πιο αποδεκτή μορφή. Επίσης, οι Ουσσίτες αποδέχονταν τα επτά Μυστήρια, τις νηστείες, το πουργατόριο, την μεσιτεία των αγίων156. Στα τέλη της ίδιας χρονιάς ο Rokycana έκανε μία προσπάθεια συνδιαλλαγής με την μερίδα των Θαβωριτών, είτε γιατί πίστευε ότι ενωμένο του ουσσιτικό κίνημα θα είχε περισσότερη βαρύτητα έναντι της συνόδου, είτε γιατί οι Ορφανοί που ενώθηκαν μαζί του τόν παρότρυναν προς αυτήν την κατεύθυνση.

Ως διαμεσολαβητή όρισε τον Peter Payne. Αυτό ήταν αναμενόμενο καθώς ο Payne είχε παίξει και άλλες φορές τον ρόλο του μεσολαβητή για τους λόγους που αναφέραμε παραπάνω. Διατάχθηκε να χειριστεί το θέμα, δηλαδή να χειριστεί τα θεολογικά ζητήματα και τις θεολογικές διαφορές της Πραγαίας ομάδας με αυτές του Θαβώρ, στην βάση των δικών του κειμένων, όπως και αυτών του Hus και του Wyclif. Αυτό δείχνει καθαρά ότι ο Rokycana ήταν υποστηρικτής της θέσης του Wyclif μέσα στον ουσσιτισμό.

Το 1436 μ.Χ. επήλθε συμφωνία της συνόδου της Βασιλείας, του αυτοκράτορα Σιγισμούνδου και των Ουσσιτών στην Jihlava. Οι Θαβωρίτες απείχαν από την συμφωνία και ο αυτοκράτορας πίεσε τον Payne να συναινέσει, ώστε αυτοί να πειστούν και να πάψουν να δρουν ανεξάρτητα από την Πράγα. Ο Payne υπέγραψε ξεχωριστή διακήρυξη, η οποία σώζεται σήμερα με τον τίτλο Magistri Petri Paine Anglici natione inter Magistros Pragenses ex una et sacerdotes Thaborienses parts ex altera Pronuntiatio και περιέχεται στο Chronicon Taboritarum του Νικόλαου του Pelhřimov157. Σε αυτή την διακήρυξη ο Payne αποδεχόταν τα επτά μυστήρια, τις μεσιτείες των αγίων, την χρήση των αμφίων από τους ιερείς, και την ύπαρξη του πουργατόριου.

Οι Θαβωρίτες δεν αποδέχθηκαν την διακήρυξη του Payne. Θεώρησαν ότι αυτή δεν ήταν σύμφωνη με την Αγία Γραφή, οπότε δεν πληρούσε τις απαιτούμενες προϋποθέσεις, για να την δεχτούν158. Λίγο μετά την υπογραφή της διακήρυξης, ο Peter Payne αναγκάστηκε να φύγει από την Πράγα, διότι έφθασε ένταλμα σύλληψής του από την σύνοδο. Εγκαταστάθηκε στην πόλη των Θαβωρητών Zatec και εκεί τον συνέλαβαν το 1438 μ.Χ. Απελευθερώθηκε το 1440 μ.Χ.

Το 1441 μ.Χ. έγραψε μια θεολογική πραγματεία με τίτλο De Sacramento159. Το 1443 ήταν συμπρόεδρος σε ένα θεολογικό συνέδριο μεταξύ της Πράγας και του Θαβώρ που έγινε στην Kutná Hora160. Τα θέματα του συνεδρίου ήταν τα ίδια που συζητούνταν πάντα μεταξύ των Θαβωριτών και των Πραγαίων, όπως τα είχε θέσει ο Payne παλαιότερα. Κύριο θέμα, βέβαια, αυτός της Θείας Ευχαριστίας. Πάνω σε αυτό το θέμα ο Payne λογομάχησε με τον Přibram, ο οποίος είχε επιστρέψει από την εξορία. Το συνέδριο δεν κατέληξε πουθενά, όπως και όλες οι προηγούμενες προσπάθειες συνδιαλλαγής με τους Θαβωρίτες. Οι υπόλοιποι συμμετέχοντες συμφώνησαν στην θέση του Rokycana για το παπικό δόγμα της μετουσίωσης και τις θέσεις του Payne, όπως αυτός είχε τοποθετηθεί στην διακήρυξη του 1436 μ.Χ. Αυτό σημαίνει ότι επαναβεβαιώθηκε η θέση του Wyclif στον ουσσιτισμό, καθώς η διακήρυξη είχε ως βάση τα δικά του κείμενα, όπως και αυτά του Jan Hus161.

Το 1448 μ.Χ. πέθανε ο Přibram και στην Πράγα επέστρεψε ο Rokycana, ύστερα από μία σύντομη εξορία, κατά την οποία οι ακραίοι συντηρητικοί του πρώτου έλεγχαν την πόλη. Ο Peter Payne επέστρεψε επίσης στην Πράγα, αλλά δεν ανέλαβε κάποια ενεργό θέση. Λειτούργησε περισσότερο ως ινστρούχτορας του ανιψιού του Rokycana, αδελφού Γρηγορίου. Αυτό είναι πλύ σημαντικό για το θέμα μας διότι ο αδελφός Γρηγόριος είναι ο ιδρυτής της Unitas Fratrum, της ουσσιτικής, δηλαδή, εκκλησίας, η οποία δημιουργήθηκε το 1458 μ.Χ. δύο χρόνια μετά τον θάνατο του Peter Payne.

Η θεωρητική βάση της Unitas Fratrum ήταν τα κείμενα του Petr Chelčický (1390-1460), ο οποίος θεωρείται ο πρώτος πασιφιστής συγγραφέας της Αναγέννησης. Κατά δική του ομολογία, την σκέψη του είχε επηρεάσει ο John Wyclif, ειδικά στο θέμα της Θείας Ευχαριστίας και όχι οι Θαβωρίτες162. Επειδή ο Petr Chelčický δεν γνώριζε Λατινικά, το πιο πιθανό είναι ότι τον Wyclif τον γνώριζε από τις συλλογές που είχε συνθέσει ο Peter Payne.

 

8.15.5 Επίλογος Δ΄ Μέρους.

 

Από τα παραπάνω εκτεθέντα βγαίνουν τα εξής σίγουρα συμπεράσματα. Ο Wyclif επηρέασε άμεσα τον Jan Hus στις φιλοσοφικές και θεολογικές του απόψεις. Το επιχείρημα που προτείνεται, ότι υπήρχαν διαφορές στην θεολογία των δύο έχει και τον αντίλογό του. Σε αυτά που ο Hus θεωρείται ότι διαφωνεί με τον Wyclif, ήταν αυτά στα οποία συμφωνούσε με τον παπισμό. Ωστόσο, ο ουσσιτισμός δεν διακρίνεται από τον παπισμό λόγω των σημείων συμφωνίας με αυτόν, αλλά από τα θέματα στα οποία διαφωνεί με αυτόν. Δεν μας ενδιαφέρουν τα σημεία διαφωνίας Hus και Wyclif, διότι αυτά είναι σημεία συμφωνίας με τον παπισμό και δεν εμπίπτουν στα πλαίσια της μεταρρυθμιστικής θεολογίας. Η μεταρρυθμιστική θεολογία του Hus οφείλεται στον Wyclif. Εξάλλου, ο Hus καταδικάστηκε από την σύνοδο της Κωνσταντίας, ως οπαδός του Wyclif.

Η θεολογία του John Wyclif παρέμεινε εν χρήσει στον ουσσιτισμό χάρη στους Jakoubek, Rokycana και κυρίως χάρη στον Peter Payne. Οι ιδέες του παρείχαν το θεολογικό πλαίσιο για τον καθορισμό της θεολογίας των Θαβωριτών και πάλι χάρη στον προσηλυτισμό του Peter Payne. Οι Θαβωρίτες υιοθέτησαν τις απόψεις του Wyclif για την Θεία Ευχαριστία και αυτές οι απόψεις ήταν το σημείο τριβής τους με την Πράγα. Από την πλευρά της Πράγας, οι δύο κύριοι υποστηρικτές του, Rokycana και Payne, ήταν διαπραγματευτές με την σύνοδο της Βασιλείας.

Ο Wyclif επηρέασε έμμεσα την θεολογία της Unitas Fratrum, μαζί με τις ιδέες των Βάλδιων που κυκλοφορούσαν στην Νότια Βοημία και φυσικά του Jan Hus. Στην Unitas Fratrum καταστάλαξε ο ουσσιτισμός για τους επόμενους αιώνες.

 

________________________________ 

1Vilém Herold, How Wyclifite was the Bohemian Reformation?, εν The Bohemian Reformation and Religious Practice, Vol 2, Papers from the XVIII World Congress of the Czechoslovak Society of Arts and Sciences, Brno 1996/ Praha: Academy of Sciences of the Czech Republic 1998, p. 25. “Αναφορικά με την πρώτη θέση (σ.τ.μ. ότι ο Hus εξαρτάται κατά πάντα από τον Wyclif), αυτή συνδέεται με μία παλαιότερη άποψη της μεταρρυθμιστικής παράδοσης, η οποία τοποθετεί τον Wyclif και τον Hus (και επίσης τον Λούθηρο) σε μια απόλυτη σειρά”.

2 František Loskot, Milič z Kroměříže, Otec české reformace [Milič του Kroměříž: πατέρας της βοημικής μεταρρύθμισης], Prague 1911.

3 https://www.impantokratoros.gr/2749C742.el.aspx

4 https://www.impantokratoros.gr/gnostikismos-a.el.aspx

5 Η θαυμασμός του Vojtěch Raňkův του Ježov, ενός απόφοιτου του Πανεπιστημίου των Παρισίων, δεν προσφέρει περγαμηνές στον Jan Milič, όσο και αν θα το ήθελε ο Vilém Herold, How Wyclifite was the Bohemian Reformation?, p. 34.

6 Vilém Herold, Platonic Ideas and “Hussite” Philosophy, εν The Bohemian Reformation and Religious Practice, Vol 1, Papers from thw XVIII World Congress of the Czechoslovak Society of Arts and Sciences, Praha: Academy of Sciences of the Czech Republic 1994, pp. 13-17. Επίσης,

Vilém Herold, Die Philosophie des Hussitismus: Zur Rolle der Ideenlehre Platons, εν Verdrängter Humanismus, Verzörgerte Aufklärung, v. l: Vom Konstanzer Konzil zum Auftreten Luthers, Michael Benedict (ed), Klausen-Leopoldsdorf 1997, ss. 101–118.

7 Vilém Herold, How Wyclifite was the Bohemian Reformation?, p. 35.

8 Φιλόσοφος του Δ' αι. μ. Χ. ο οποίος μετέφρασε τον Τιμαίο του Πλάτωνα το 321 μ. Χ. στα λατινικά για τον επίσκοπο Κορδούης Hosius. Η μετάφρασή του ήταν το μόνο ανάγνωσμα του έργου στην Δύση για τους επόμενους αιώνες.

9 Βλ. σχετ. Zénon Kaluza, Le Chancelier Gerson et Jérôme de Prague, εν Archives d'histoire doctrinale du Moyen Age, vol. 51 (1984), p. 104. Για τον stylus theologicus βλ. Στο ίδιο Appendice I: A l'origine du stylus theologicus de Jean Gerson, pp. 108-115.

10 H. von der Hardt, Res Concilii Constantiniensis, T. IV, Francfurt 1699. p. 217: “Et surgens omnis multitudo varias acusationes et testimonia contra eum ibidem producebant clamorose. Cum autem alii conticuissent, dixit Cancellarius Parisiensis, is erat Gerson: Hieronyme, et tu, eum esses Parisiis putabas te esse Angelum cum eloquentia tua, et turbasti univeritatem ponens multas in scholis coclusiones erroneas, cum earum correlariis, et presertim in materia universalium, et de ideis, et alia quam plurima scandalosa. Cui respondit M. Hieronymus: Respodeo, Magister: Ea quae ego posui Parisiis in scholis publicis, et quae respondi magistrorum argumentis, posui philosophice, et ut pilosophus et magister istius Universitatis. Et si aliqua posui, quae non debui ponere, doceto quod sint erronea, volo humiliter emendare et informari”

 

O Mansi δίνει και λίστα των σφαλμάτων του Ιερώνυμου, για τα οποία κατηγορήθηκε από τον Gerson:

1.In Deo sive divina existentia non sloum est trinitas personarum, sed etiam quaternitas rerum, et quinternitas.

2.Item, istae res in divinis sunt distinctae, quod una non est alia, et tamen quaelibet earum est Deus.

3. Item, istarum rerum una est alia perfectior.

4. Item, in rebus creatis, ut anima hominis, est ponere trinitatem rerum in una essentia, videlicet memoriam, intellectum, et voluntatem in essentia animae humanae.

5. Anima hominis est perfecta imago trinitatis, isto solo dempto, quod aanima hominis est creata et finite perfecta.

6. Memoria Angeli sive voluntas eius seu intelligentia est essentia Angeli, et tamen non est persona.

7. De potentia Dei absoluta Deus Pater pottit non generare Filium.

8. Omnia futura de necessitate conditionata eveniunt.

9. Substantia panis vi consecrationis non convertitur in corpus Cristi.

10. Dixit Johannem Wicleff non esse haereticum, sed sanctum hominem.

Giovanni Domenico Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima Collectio t. XXVII (1784), col. 847.

 

Η συζήτηση με τον Gerson στην εκδοχή του Mansi έχει ως εξής:

“Itemcum dudum dictus Hieronymus per almam universitatem studii Parisiensis fuisset in magistrum dicti studii assumptus, de articulis Wicleff conferre incepisset aliquosque ad conferendum induxit, laudasset et commendasset dictum Johannem Wicleff et eius perversam doctrinam; tandem in quadam disputatione publica dictus Hieronymus certos errores publice tenuit et praesertim quod Deus nihil possit alienare (σ.σ. anihilare), prout in articulis alias contra eum datis... plenius continetur. Tandem cum esset per plures notabiles magistros dicti studii Parisiensis, fidei zelatores, graviter notatus ac vehementer de lis per eos habitus suspectus, iidem magistri, et praesertim honorabilis Joannes de Sarsano (σ.σ. Gersono), dicti studii cancellarius ipsum ad revocandum huiusmodi errores compulissent; sed dictus Hieronymus, nescitur per quem, occulte a dicta civitate et studio recessit. Item, quod de praedictis omnibus et singulis fuit et est publica vox et fama”.

Giovanni Domenico Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima Collectio t. XXVII (1784), col. 859.

11 Miscellanea philosophica, Wyclif Society 1901, vol. 1 p.231.

Σε κάποιον βαθμό, ο ρεαλισμός ήταν κοινός σε όλους τους φιλοσόφους του Μεσαίωνα, ακόμα και στους νομιναλιστές, βάσει της αποδοχής της κοινής φύσης ή ουσίας, λόγω της οποίας μία ύπαρξη ή ενέργεια (δεν υπήρχε διάκριση μεταξύ ουσίας και ενέργειας στην μεσαιωνική Δύση) ήταν αυτό που ήταν. Η διαφορά των απόψεων αφορούσε την κατάστασή τους. Ο Wyclif ήταν ανάμεσα σ' αυτούς που υποστήριζαν την ανεξαρτησία των καθολικών εννοιών ως προηγούμενων των πραγμάτων. Προχώρησε την σκέψη του ακόμη περισσότερο με το να τους προσδώσει αιώνια ύπαρξη καθώς τις θεωρούσε ως κομμάτι του Θεού. Όλα τα αρχέτυπα είχαν αυτό που αποκαλούσε “κατανοητή ύπαρξη” (esse intelligibile). Αντιπροσώπευαν, αφενός την ιδέα που ενυπήρχε προαιώνια στον Θεό για κάθε ύπαρξη, αφετέρου εκτείνονταν και σε κάθε ύπαρξη, η οποία προέκυπτε από την αντίστοιχη ιδέα, με αποτέλεσμα κάθε ύπαρξη να πηγάζει από τον Θεό., ο οποίος προγνώριζε και βουλόταν να υπάρξει. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, η ύπαρξη και η γνώση της ύπαρξης να είναι ταυτόσημες στον Θεό και να μεταδίδονται στις υπάρξεις, αν και διαφορετικές η μία από την άλλη.

Κατ' αυτόν τον τρόπο, στην δημιουργία λάμβανε χώρα το εξής τρίπτυχο: Πρώτον, η γνώση της ύπαρξης (esse intelligibile) ως αρχετύπου εντός του Θεού΄ εν δυνάμει ύπαρξη μεταξύ δευτερευουσών αιτίων΄ φύσει ύπαρξη στο δημιούργημα. Από αυτές, μόνο η πρώτη ύπαρξη ήταν αιώνια, ενώ οι άλλες δύο συνέβαιναν εν χρόνω και τόπω. Έτσι η ύπαρξη του δημιουργήματος οφειλόταν στην πράξη της δημιουργίας όχι στην ίδια την ύπαρξη του Θεού. Με αυτόν τον τρόπο ο Wyclif απόφυγε τον πανθεϊσμό. De Ente, Wyclif Society 1909, pp. 101-102.

12 Κατά τον ύστερο Μεσαίωνα, ειδικά στους ΙΓ' & ΙΔ' αιώνες, δόθηκε αυξημένη έμφαση στην αποστολική εποχή της Εκκλησίας και την αναντιστοιχία του σύγχρονου παπισμού με αυτήν. Ο Δάντης, ο Μαρσίλιο της Πάδουα, ο Ουίλλιαμ του Όκκαμ, ο Dietrich της Niem είχαν παρουσιάσει ο καθένας με τον δικό του τρόπο το παράδειγμα της πρώτης Εκκλησίας σε αντίθεση με την υπάρχουσα πνευματική κατάσταση της παπικής ιεραρχίας. Αίτημά τους ήταν η επιστροφή στην καθαρότητα του παρελθόντος, ανεξάρτητα από τον τρόπο που πρότεινε ο καθένας για την επίτευξη του στόχου. O Wyclif προσιδίαζε περισσότερο στους Μαρσίλιο και Dietrich στον θέμα της αμφισβήτησης της αυθεντίας του πάπα, ενώ στο θέμα της ακτημοσύνης ακολουθούσε τους Βάλδιους, θεωρώντας αυτήν ως επιστροφή στην πραγματική κατάσταση των αγίων Αποστόλων.

13 Οι γνωστικοί, και μαζί μ' αυτούς ο Wyclif και ο Hus, θεωρούσαν ότι Εκκλησία είναι η συνάθροιση των προορισμένων προς σωτηρία (congragatio predestinatorum). Ερμήνευε τον διαχωρισμό των πιστών του αγίου Αυγουστίνου σε δύο πόλεις, την επουράνια και την επίγεια, με μεταφυσικούς όρους. Μετέφερε τον διαχωρισμό των σεσωσμένων και τον καταδικασμένων από τον ουρανό στην γη, διότι θεώρησε ότι ο διαχωρισμός αυτός ήταν προ-αιώνιος και παντοτινός. Ενώ ο άγιος Αυγουστίνος θεωρούσε μέλη της επίγειας εκκλησίας άπαντες, ο Wyclif, αντίθετα, θεωρούσε ότι μόνο οι σεσωσμένοι ήταν μέλη της επίγειας Εκκλησίας. Οι καταδικασμένοι ήταν αποκλεισμένοι από την επίγεια Εκκλησία, διότι, κατά την άποψή του, ήταν προορισμένοι (presciti) για την απώλεια. Συνεπώς, για τον Wyclif η σωτηρία και η απώλεια ήταν οντολογικές καταστάσεις και μάλιστα αμετάβλητες. Γι' αυτό οι προορισμένοι προς σωτηρία έμεναν ανεπηρέαστοι από τις συνέπειες της αμαρτίας. (De Ecclesia, Wyclif Society 1886, pp. 2-7.

Με βάση αυτήν την θεώρηση ο Wyclif δεν έβρισκε λόγο υπάρξεως ιερατικού αξιώματος, πολύ δε περισσότερο της ιεραρχίας και φυσικά του πάπα, εφόσον οι προορισμένοι θα παρέμεναν στην κατάστασή τους ανεξάρτητα από το τι γινόταν σε αυτόν τον κόσμο. Ταυτόχρονα, δεν έβλεπε λόγο υπάρξεως οποιασδήποτε μορφής εκκλησιαστικής περιουσίας. Αντίθετα, προέκρινε τις αρετές της ακτημοσύνης, της ταπεινότητας και της ελεημοσύνης, των οποίων την εφαρμογή θεωρούσε αναγκαστική για τους ιερείς και την ιεραρχία. Δήλωνε ότι η Δωρεά του Κωνσταντίνου ήταν καταστροφική για την Εκκλησία, καθώς μέσω αυτής αποκτήθηκε εκκλησιαστική περιουσία και καλούσε τους μονάρχες να την δημεύσουν. Tractatus De officio regis, London: Wyclif Society 1887, pp. 210-213.

O Wyclif θεωρούσε ως μεταρρύθμιση της Εκκλησίας την αφαίρεση οποιασδήποτε μορφής περιουσίας, εξουσίας και κάθε αστικού δικαιώματος από αυτήν και το επαναλάμβανε σε κάθε του έργο, από το De civili dominio και μετά.

14Για την φράση του “η γνωστική και συναισθηματική πλάνη σχετικά με τις καθολικές έννοιες είναι η αιτία κάθε αμαρτίας που βασιλεύει στον κόσμο”, βλέπε Anthony Kenny, Realism of De Universalibus, στο συλλογικό, Wyclif and his Times, A. Kenny (ed), Clarendon Press, p.p. 17-30.

15 Ο Hus αντέγραψε από τον Wyclif τον ορισμό της εκκλησίας ως της συνάθροισης των προορισμένων προς σωτηρία. Τον ανέφερε στην συνοδική του ομιλία του 1405 μ. Χ. και από εκείνη την χρονιά και στο εξής. Εδώ προβάλλεται η άποψη ότι κράτησε επίσης τον ορισμό της εκκλησίας ως σώμα όλων των πιστών, αλλά όσοι την προβάλλουν θα πρέπει να λάβουν υπόψη τους ότι δεν αρρύονται τα στοιχεία τους από τα έργα του Hus, αλλά από την απολογία του στην κάθε ανακριτική διαδικασία της συνόδου της Κωνσταντία. Ο Hus επίσης ακολουθούσε τον Wyclif στο ότι απέκλειε τους presciti για απώλεια από την Εκκλησία.

Δεν υπάρχει ουσιαστική διαφορά στην εκκλησιολογία των δύο. Αυτό που σε κάποιους φαίνεται ως διαφορά έγκειται στο ότι ο μεν Wyclif δίνει περισσότερη έμφαση στην μεταφυσική διάσταση της εκκλησιολογίας του, ενώ για τον Hus βαραίνει η ηθική διάσταση. Για τον Hus ζητούμενο της μεταρρύθμισης είναι η ηθική καθαρότητα. Έτσι, ο Hus θεωρεί ότι ο αμαρτωλός ιερέας είναι και πεπτωκώς του ιερατικού αξιώματος. Αυτό θα το αναλύσουμε εκτενέστερα στο πέμπτο μέρος της εργασίας, όπου θα εξετάσουμε τον Δονατισμό του Jan Hus. De ecclesia, H. S. Thompson (ed), Cambridge 1956, p. 39&48.

Όπως ο Wyclif, έτσι και ο Hus πίστευε ότι η Εκκλησία πρέπει να επανέλθει στην αποστολική κατάστασή της απλότητας, αλλά δεν ακολουθούσε τον πρώτο στο να ζητά την δήμευση της περιουσίας αυτής και την στέρηση κάθε πολιτικού ή αστικού της δικαιώματος. Ο λόγος είναι και πάλι η ηθική διάσταση του δικού του μεταρρυθμιστικού προγράμματος. Κατ' αυτόν τον τρόπο, ιερείς ή ιεράρχες που ζούσαν σε αμαρτωλότητα έπρεπε να καθαιρεθούν και να μην λαμβάνουν τις δεκάτες. Το On Sumony σε αγγλική μετάφραση έχει εκδόσει ο Matthew Spinka στο Advocates of Reform from Wyclif to Erasmus, Kentucky: The Westminister Press, pp. 196-278. Η παραπομπή στην σελίδα 208 & 213.

16 Τα rationes aeternae του αγίου Αυγουστίνου είναι η ανώτερη μορφή ύπαρξης, αντίστοιχα των πλατωνικών μορφών σε χριστιανική εκδοχή, δηλαδή ενυπάρχουν στον θείο Νου. Η αντανάκλασή τους στον υλικό κόσμο είναι τα rationes seminales, “οι σποραδικές αρχές οι οποίες υπάρχουν στην φύση του υλικού κόσμου”. Βλ. Σχετ. Ronald H. Nash, The Light of the Mind: St Augustine Theory of Knoledge, University Press of Kentucky 1969.

17 Τόσο ο Hus όσο και ο Jakoubek είχαν δώσει έμφαση στην ευθύνη του πιστού να επιδείξει την πίστη του με τα έργα του. Hus, Sermo de Pace, σε μετάφραση Dolejšová, Eschatological Elements, p.131 n.38.

Στο έργο του Ad bellum ο Jakoubek τόνισε τον προσωπικό αγώνα του κάθε Χριστιανού ενάντια στην αμαρτία, έναν αγώνα, τον οποίο κάθε Χριστιανός έπρεπε ν' αναλάβει, αν ήθελε να θεωρείται Χριστιανός. Για τους ριζοσπάστες Ουσσίτες καθήκον του Χριστιανού ήταν η εναρμόνιση της ανθρώπινης ύπαρξης στον αισθητό κόσμο με τον τέλειο αρχετυπικό κόσμο (mundus archetypus), όπως ήταν το θέλημα του Θεού και η εντολή του Ευαγγελίου.

Βλ. Σχετ. Vilém Herold, Philosophische Grundlagen der Eschatologie im Hussitismus, στο συλλογικό, Ende und Vollendung, Eschatologische Perspektiven im Mittelalter, Jan A. Aersten- Martin Pickavé (eds), Berlin 2002, ss. 735-744.

Συνέπεια αυτού ήταν το αίτημα της μεταρρύθμισης με γνώμονα την κατεύθυνση προς τον κόσμο των αρχετύπων, όπως ειπώθηκε και στην σημείωση νο 15. Το αμέσως επόμενο στάδιο του εγχειρήματος του Χριστιανού να επαναφέρει την κοσμική διαφθορά στην κατάσταση της θείας τελειότητας (αυτό που ο Eric Voegelin αποκαλεί εγκοσμιοποίηση του έσχατου – immanentization of the eschaton, Eric Voegelin, History of Political Ideas, ed. Athanasios Moulakis, Columbia 1997, I:225–7) είναι να αναγνωρίσει την διάκριση μεταξύ της pax mandane (κοσμικής ειρήνης) και της pax vera Christiana (χριστιανικής ειρήνης).

Vilém Herold, Die Philosophie des Hussitismus, Zur Rolle der Ideenlehre Platons, in Verdangter Humanismus, Verzogerte Aufklarung, Philosophie in Osterreich (1400–1650), Michael Benedikt (ed),Vienna 1996, s. 111.

Εδώ είναι το κρίσιμο σημείο! Jan Hus και Jakoubek ορίζουν την χριστιανική ειρήνη με βάση το Ματθ. 10,34-36: “Μὴ νομίσητε ὅτι ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν· οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν. ἦλθον γὰρ διχάσαι ἄνθρωπον κατὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ καὶ θυγατέρα κατὰ τῆς μητρὸς αὐτῆς καὶ νύμφην κατὰ τῆς πενθερᾶς αὐτῆς· καὶ ἐχθροὶ τοῦ ἀνθρώπου οἱ οἰκιακοὶ αὐτοῦ”.

Από αυτό το ευαγγελικό απόσπασμα οι Ουσσίτες θεώρησαν ότι η ειρήνη του Θεού πρέπει να επιβληθεί από τους Χριστιανούς, δηλαδή ο νόμος του Θεού (lex Dei) και το μοντέλο του αρχετυπικού κόσμου (mundus archetypus) πρέπει να επιβληθεί στον φυσικό κόσμο. Αυτό σημαίνει πολιτική και κοινωνική αναταραχή.

Παραπομπή στον Hus, Sermo de Pace,in Magister Iohannis Hus Opera Omnia, t. XXIV, 28.

18Το διάταγμα του 1377 μ. Χ. βρίσκεται στο Thomae Walsingham, quondam monachi S. Albani, Historia Anglicana, Henry Thomas Riley (ed), London 1863, vol. I pp. 346-7.

Το διάταγμα προς τον αρχιεπίσκοπο του Καντέρμπουρυ και τον επίσκοπο του Λονδίνου, στο ίδιο σσ. 347-348. Με αυτό το διάταγμα προστάζει του δύο επισκόπους να ενημερώσουν τον βασιλιά και τους ευγενείς της Αγγλίας για τον κίνδυνο των αιρέσεων του Wyclif.

Με το επόμενο διάταγμα προστάζει τους ίδιους επισκόπους να καλέσουν τον Wyclif στην κούρια. Στο ίδιο σσ. 348-349.

Με το επόμενο προστάζει να συλλάβουν τον Wyclif και να τον προσάγουν στην Ρώμη. Στο ίδιο σσ. 350-352.

19Μία εγγραφή στα πρακτικά του αγγλικού κοινοβουλίου με ημερομηνία 7 Μαΐου του 1382 μ. Χ. αρχίζει δηλώνοντας για να γίνει γνωστό, το ότι κήρυκες χωρίς εκκλησιαστική άδεια περιδιαβαίνουν την χώρα, εκφωνώντας ομιλίες και διδάσκοντας αιρέσεις και διεγνωσμένες πλάνες, όπως έχει αποδειχθεί ενώπιον του αρχιεπισκόπου του Καντέρμπουρυ, επισκόπων, καθηγητών της θεολογίας και του κανονικού και αστικού δικαίου, όπως και ιερέων του βασιλείου, οι οποίοι συγκεντρώθηκαν (προφανώς έγινε σύνοδος) γι' αυτόν τον σκοπό. Επειδή, λοιπόν, αυτοί οι κήρυξες είχαν σκοπό να ταράξουν την ηρεμία του βασιλείου και δεν επρόκειτο να υπακούσουν σε καμία κλήτευση για να εμφανιστούν ενώπιον των επισκοπικών δικαστηρίων, δινόταν εντολή στους σερίφηδες και άλλους εκτελεστικούς αξιωματούχους της κυβέρνησης, να τους συλλάβουν και να τους φυλακίσουν, έως ότου καταφέρουν να αποσείσουν τις εις βάρος τους κατηγορίες.

Βλέπε σχετικά H. G. Richardson, Heresy and Lay Power under Richard II, εν English Historical Review 51 (1936), pp. 8-9.

20Henrici Knighton, monachi Leycestrensis, Chrronicon, Joseph Rawson Lumby (ed), London 1895, vol.II pp.260-265. Ο χρονικογράφος περιγράφει πως, εκτός από όλα τα υπόλοιπα αυστηρά μέτρα, ανατέθηκε σε ιεροεξεταστές να ψάξουν για τα βιβλία και τους ακόλουθους του Wyclif σε κάθε κομητεία.

21H. Workman, John Wyclif: A Study of the English Medieval Church, Oxford: Clarendon Press 1926, vol.II p.134.

22Υπάρχει και μία παλαιότερη, η οποία δεν αποδεικνύει κάτι θετικό, οπότε την παραθέτουμε σε υποσημείωση. Στα σχόλια του Nicholas Biceps για την άποψη του Wyclif, ότι ο Χριστός ήταν στην “καθαγιασμένη” όστια “μόνο συμβολικά και όχι πραγματικά” (solum figuraliter et non realiter). Το σχόλιο βρίσκεται στον χειρόγραφο κώδικα Prague Metropolitan Chapter Library MS C.19, fol 158. Η βάση του σχολίου έγκειται στο ότι το est στην βιβλική γλώσσα συχνά φανερώνει μεταφορά και όχι κυριολεκτική υπόθεση. Η ημερομηνία του σχολίου είναι 1377-1379 μ.Χ. Θεωρείται ότι είναι μία πρώιμη ημερομηνία, η οποία δεν πρέπει να ισχύει διότι ο Wyclif δεν αμφισβήτησε την παπική αίρεση της μετουσίωσης πριν το 1379-1380 μ.Χ.

Εδώ μπορεί να αντιπροτείνει κάποιος ότι ο Biceps, ίσως δεν διάβασε κάπου την θεωρία του Wyclif. Θα μπορούσε, όμως, να την έχει ακούσει, μέσω των κατάλληλων ακαδημαϊκών κύκλων.

Βλ. σχ. Anne Hudson, From Oxford to Prague: The Writings of John Wyclif and his English Followers in Bohemia, εν The Slavonic and East European Review vol. 75 n.4 (October 1997), p. 644.

Για την χρονολόγηση βλ. D. Trapp, Clm 27034: Unchristened Nominalism and Realism at Prague in 1381, εν Recherches de théologie ancienne et médiévale 24 (1957), p.349.

23Καταλογογραφημένο στο C. Halm- G. Meyer, Catalogus Cod. Lat. Bibliothecae Regiae Monacensis II.4 (Clm 21406-27268), Monachii 1881, s. 236. Το κείμενο στο χειρόγραφο τιτλοφορείται Introitus as Secundum Soltau-Bicipitis A.D. 1381 , είναι το ΧΙΙ κείμενο της συλλογής και καταλαμβάνει τα φύλλα 260r-261v, 270r-271v. Το κείμενο έχει ως εξής:

“Ad aliud de annihilatione dico qod Dominus Richardus Armacanus in Quaestionibus Armenorum, similiter Magister Johannes Wicleph non reputant inconveniens qupod deus non posset creaturam annihilare sic quod desinat secundum se eet quodlibet sui, propter 'ideam' quam habet in deo”

Το βρήκα στο Damasus Trapp, Clm 27034: Unchristened Nominalism and Wycliffite Realism at Prague in 1381, εν Recherches de théologie ancienne et médiévale 24 (Juillet-Décembre 1957), p. 355.

24Διαφωνία στην χρονολόγηση του χειρογράφου εξέφρασε o Włodzimierz Zega, Filozofia Boga w Quaestiones Sententiarum Mikołaja Bicepsa, Krytyka prądow nominalistycznych na Uniwersytecie Praskim w latach osiemdziesiątych XIV wieku, Warsaw, 2002, pp. 88-101, ο οποίος δεν το τοποθέτησε και πολύ μακριά, στο 1385 μ. Χ.

25Ο όρος “nominalista” χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά τον ΙΕ' μ. Χ. και χρησιμοποιήθηκε για να χαρακτηριστούν οι φιλόσοφοι και θεολόγοι του ΙΔ' αι. εκ των υστέρων, αυτοί που ισχυριζόταν ότι “universalia sunt nomina”.

26R. L. Poole, On the Intercoure between English and Bohemian Wycliffites in the Early Years of the 15th Century, εν English Historical Review 7 (1892), pp. 306-311.

27R. F. Young, Bohemian Scholars and Students at the English Universitiesfrom 1347 to 1750, εν English Historical Review vol. 38 no. 149 (Jan. 1923), pp. 72.

28R. F. Young, Bohemian Scholars and Students at the English Universitiesfrom 1347 to 1750, εν English Historical Review vol. 38 no. 149 (Jan. 1923), pp. 72-84.

Jaroslav Kadlec, Leben und Schriften des Prager Magisters Adalbert Rankonis de Ericinio, στην σειρά Beiträge zur Geschichte der Philosophie und Theologie des Mittelalters, Neue Folge 4, Münster 1971, ss. 11-12, 37, 59.

29Στην Οξφόρδη υπήρχε ειδική πτέρυγα όπου έμεναν οι Βοημοί φοιτητές, η Biham ή Beam Hall (λατ. Aula Bohemii). Στην μεσαιωνική αγγλική γλώσσα η Βοημία ήταν 'Boem' ή Baewme'. Βλ. Anthony Wood, Survey of the Antiquities of the City of Oxford, composed in 1661-6, Andrew Clark (ed). Oxford 1889, vol. 1 p. 184: “-viz. 'Aula Boemii' as one of our bookes of Epistles hath; then 'Bohemiae', as if the schollers of that nation resided here before the University of Prague was established according to the supposition of some of this University that have bin well seen in antiquities;), συζητά τα διάφορα ονόματα της αίθουσας, τα οποία βρήκε σε αρχεία του Πανεπιστημίου.

30Anne Hudson, The Transmission of Wycliffite Texts in Bohemia, εν Polata Knigopisnaia: An Information Bulletin Devoted to the Study of Early Slavic Books, Texts and Literatures 16 (August 1987), p. 85.

Στο τέλος ενός αποσπάσματος του De Civili Dominio υπάρχει σημείωση, προφανώς γραμμένη από κάποιον φοιτητή, ότι στις 16 Ιανουαρίου έγινε συζήτηση στο Πανεπιστήμιο, πάνω στην θεωρία του Wyclif περί dominio. Οι απόψεις αυτές ήταν γνωστές στην Ρώμη από το 1377 μ.Χ. από τον Άγγλο Βενεδικτίνο Adam Easton, και είχαν σαν αποτέλεσμα την προσπάθεια του πάπα Γρηγόριου ΧΙ να καταδικάσει τον Wyclif. Βλ. σχ. W. A. Pantin, The Defensorium of Adam Easton, εν English Historical Review 41 (1936), pp. 675-680.

31Για μια γενική συζήτηση αυτών των επαφών βλ. R. R. Betts, English and Czech Influences on the Hussite Movement, εν Transactions of the Royal Historical Society, 4th series, XXXI (1939), pp. 71-102.

32Υπάρχει η προσωπική του μαρτυρία στη σύνοδο της Κωνσταντίας, H. von der Hardt (ed), Magnum Oecumenicum Constantiniense Concilium, Francfurt 1699, t. IV col. 649: “Item, quod idem Hieronymus ad terras regni Angliae proficiscens diligenti studio libros Johannis Wicleff inquirebat, seu per alium, seu alios inquiri faciebat, ipsosque inventos et repertos etiam propriis suis manibus singulari dilectione conscribebat. Et sic fuit, et est verum.

Item quod dictus libros dicti Johannis Wicleff, sic per eum etiam diversis temporibus et laboribus conscriptos, ut praesentur, in partes diversarum terrarum, et praecipue dicti regni Bohemiae, portavit, et publicavit, et portari seu publicari procuravit”.

F. Šmahel, Leben und Werk des Magisters Hieronymus von Prag, εν Historica 13 (1996), s.89.

33Anne Hudson, Contributions to a Bibliography of Wycliffite Writings, εν Notes and Queries, vol. 20 n.12 (December 1973), p. 445.

34Anne Hudson, The Premature Reformation: Wycliffite Texts and Lollard History, Oxford 1988 pp. 90-9.

35Αυτός είχε αποβληθεί από το Κολέγιο το 1395 και αποκαταστάθηκε το 1399 μ.Χ. από τον Ερρίκο IV. Φιλοξενούνταν από τον Sir William Beauchamp, επίσης Λολλάρδο ιππότη. Βλ. σχ. K. B. McFarlane, Lancastrian Kings and Lollard Knights, Oxford 1972, pp. 139 κ. ε.

36Ειδικά για την μαρτυρία του Ιερώνυμου της Πράγας, το ότι η παραδοχή καταγράφεται και φτάνει σε μας μέσω των πρακτικών της συνόδου της Κωνσταντίας, δεκαέξι χρόνια μετά το ταξίδι, αν και δεν αμφισβητείται, δεν προσφέρει κάτι χρήσιμο.

37Contra Iohannem Stokes, εν J. Eršil (ed), Magistri Iohannis Hus Opera Omnia: 22 Polemica, Prague 1966, p.60/21.

38Michael Henry Dziewicki (ed), Johannis Wyclif Miscellanea Philosophica, London 1905, vol. II pp. 1-151.

39Η αναγνώριση έγινε από τον Jan Sedlák, Studie a Texty k Zivotopisu Husuvu, Brünn 1914, vol II p. 119. Το βρήκαμε στο S. Harrison Thompson, Some Latin Works Erroneously Ascribed to Wyclif, εν Speculum vol.3 n.3 (July 1928) p. 383.

40Anne Hudson, From Oxford to Prague: The Writings of John Wyclif and his English Followers in Bohemia, εν The Slavonic and East European Review vol. 75 n.4 (October 1997), p. 648.

41Πρόκειται για τους κώδικες Östereichisches Nationalbibliothek no 3933, no 3935 και no 4514.

Anne Hudson, The Hussite Catalogues of Wyclifs Writings, εν J. Pánek, M. Polivka, N. Rejchrtová (eds), Husitství Reformace, Renesance: Sborník k 6o, narozeninám Františka Šmahela 4 vols., Prague 1994, vol. 1 pp.401-417.

42 Östereichisches Nationalbibliothek no 3933 fol. 196Vb: “postilla super totam bibliam que hocce non habetur”.

43Aeneae Sylvii, Historia Bohemica, Ambergae: Typis Michaelis Forsteri 1502, cap. XXXV: “Inter quos Iohannes eminuit, obscuro loco natus, ex villá Huß, (quodam anserem significat) cognomentu mutatus. Hic cum esset ingenio peracri, et lingua diserta, multum dialecticus oblectaretur, et peregrinas opiniones amaretavide admodum Vicleffitarum doctrinam arripuit, eadem Teutonicos vexare magistros coepit”

44Iohannis Cochlaeus, Historia Hussitarum Libri Duodecim, Friedensburg: Τύποις Francisci Behem 1549, p.7: “Certe quod haeresis Wiclefi ex Anglia (ubi orta nunquam viguit aut praevaluit) in Bohemiam sub hoc rege introducta fuit, per quam non solum celeberrima perit Universitas, praecipuum regni decus, vera etiam Catholica religio(quam tuam maxime florebat) ita cecidit, ...”.

45Hanna Marková, Hájeks “Kronika česká (1541) und die deutsche Übersetzung von Johann Sandel (1596), εν Die Brücken, Germanistisches Jahrbuch Tschechien-Slowakei Band 1 (1991), ss. 137-147.

46Wenceslai Hagecii von Libotschan, Bömische Chronik, übersetzt durch Johannem Sandel, Leipzig 1718, s. 647-648: “Anno 1400. Dazumal ist in der Präger Universität ein Priester und Magister, und wie die Sage von ihm gieng, eines guten Lebens und Lugendlichen Handels gemesen. Sein Namen war Johannes mit dem Zunamen Huß, dann er der Geburt aus dem Dorffe Husinecz war. …

Anno 1404. Es find aus Engelland neue Männer zu Prag anhommen, die gaben vor, daß sie daselbsen studiren wolten, einer mit Namen Jacobus, derselbe gab sich vor einem Baccalaureum der heiligen Schriffe aus; der andere hieß Conradus con Randelburg, welches in Engelland eine vornehme Stadt ist. ..

...Magister Johannes Hus aber, welcher diesen Engelländern, als Jacobo und Conrado, so wol auch des Wicleffen Lehre (doch nicht öffentlich) anhienge, hat von diesem Mahlwerf in seinem Predigten viel Meldung, sagende, daß dieses eine rechte Figur wäre”.

47Zacharia Theobaldo, Bellum Hussiticum, Francofurti: τύποις Danielis & Davidis Aubriorum 1621, 4: “In studiosum etiam adolescentem quendam Pragensem excandescere, qui in Anglia literis operam dederat, librumque, Wiclephi doctrinam completentem, in patriam suam attulerat, Hussioque, bona fide clam crediderat, qui eam erronea esse acerrime contendere, hunc studiosum admonere, ut librumillum aut compureret, aut in praeterfluentem [Multaviam] abiiceret, ne in ulius hominis, maxime autem noverum rerum avidi studiosique; manus perveniret”.

48R. G. Latham, The Nationalities of Europe, London 1863, vol. II, p.279.

49Johannes Dubravii, Olomuzensis episcopi, Historia Bohemica, Liber XXIII: “Hussus contra indulgentias. Sacerdotum luxum et ambitionem reprehendit. Sulco Monachus astutus et facetus. Viclephi Alithia suggerit fomitem Husso”. Francofurti: τύποις Johanis Georgii Steck 1687, s. 601

50Bohuslao Balbino e Societate Jesu, Epitome Historica rerum Bohemicarum, Liber IV Cap. I: “Hagek author est, hoc quoque anno Hieronymun Pragensem ex Academia Angliae Oxonienci, damnatos errores in Patriam intuile, quos cum Joanni Hussio legendos obtulisset, ille primum exhorruerit eosque cum libro in profluentem abiiciendos suaserit”... “non anno 1400 (ut Hagek volebat) sed Anno 1398 aut paulo citius Hieronymum ex Anglia in Bohemiam rediise”. Pragae: τύποις Universitatu Carolo-Ferdinandeae 1677, s. 403

51Thoma Joanne Pessina de Czechorod, Mars Moravicus, Liber IV Cap. IV: “Postquam enim authoribus Joanne Husso et Hieronymo, primis in Bohemia haeresiarchis, veneno doctrinae VViclefiane infectis, Religio Catholica in partes scissa esset... Mali hujus principium est Joan. VViclefi scriptis,... Ea scripta, ex Anglia Hieronymus Pragensis, vir quidem ingenio et eloquentia praestans (non tamen sacerdos), sed quem uno hoc inductae in pariam haeresis, merito omnibus diris devovendum existimem, in Bohemiam attulit, eaque diversis proposuit legenda;” Pragae: τύποις Joannis Arnolti de Dobroslawina 1677, ss.452-453.

52Franz Martin Pelzel, Geschichte von Böhmen, Prag-Wien: τύποις Johann Ferdinand Edlen 1782. Αναφορά στο έργο του František Palacký, Würdigung der alten böhmischen Geschichtschreiber, Prag 1830, s. 22

53Francisci Pubitschkas, Chronologische Geschichte Böhmens, Band V Theil 2, Prag 1788, s. 253-254: "In diesen Jahre wurden die Bücher des Engländers Wiklef zu erst in Böhmen bekannt. Da diese Ereignis in der Folge die Quelle so wichtiger, nur leider, für unser Böhmen trauriger Begebenheiten ward, so kann ich das, was ich von diesem Manne den glaubwürdigen Skribenten finde, nicht ganz mit Stillschweigen übergehen....253-4

...Es ist unter unser einheimischen Schriftstellert selbst, noch nicht entschiden: ob Wiklefs Bücher durch den bekannten Hieronymus von Prag, oder durch den Engelländer Peter Payne, oder aber durch zweien andere Studenten, die von Oxferd nach Prag gekommen, zu erst nach Böhmen gebracht worden sind. Wahrscheinlicher Weise hat unter Vaterland, dieses, wenn man die blutigen Folgen bedenkt, gewiß traurige Beschenke, alle diesen Männern zu danken; so daß einer aus ihnen diese, ein anderer jene Schrift Wiklefs mit sich gebracht haben mag. Indessen waren allem Ansehen nach Hieronymus, der Johann Hussen mit Wiklefslehre zu erst bekannt gemacht, obschon es ihm nicht gelungen ist, ihn für dieselbe so gleich einzunehmen. Dieser Hieronymus, mit seinem Väterlichen Namen, wie ich irgendwo lese, Faulfisch, was aber einige in Zweifel, ziehen, ohne irgend einem Grund ihres Zweifels anzugeben, ward auf der Prager Universität im Jahr 1398 Bakalaureus. Nun hätte er nach hergebrachter Gewonheit noch 3 Jahre auf die Magisterwürde warten sollen; aus das vortheihafte Zeugniß aber, das Huß, der nebst dem Preigtamte in Bethlehem, auch eine Lehrkangel auf der Universität versah, dem Fleiße und den Fahigkeiten der Hieronymus gab, trug er sie schon im Jahr 1399 davon.

Nun reiste der nach mehr Kenntnissen dürftende junge Mann nach der damals so berühmten Universität Oxford. Hier hörte er von Wiklefs Büchern, las sie, und fand so sehr Geschmack daran, daß er sie zum Theil selbst abschrieb, um die Abschrieft mit nach Prag zunehmen. Er zeigte sie nach seiner Rückkehr seinem Freunde Huß; aber dieser Mann, der kurz bevor im Jahr 1401 Dechant der philosopchschen Fakultät geworden, und den nach Einigen auch die Königinn Sophie zu ihrem Beichtvater gewählet, fand die Säge Wiklefs, so sehr sie Hieronymus auch anrühmte, Anfangs so bedentlich, daß er seinem Freunde rieth, die Bücher in die Moldau zu werfen. (ss. 256-257)

...Hieronymus, dem es sein Enthusiasmus für Wiklefen nicht zuließ, dem Rath Hussens zu folgen, versprach wenigstens die Bücher zu verbergen, und die Lehrsäge geheim zu halten: hielt aber keines von benden. Wie es endlich zugegangen, daß Huß selbst, zu seinem eigenen Unglücke Wiklefs Vertheidiger ward, läßt sich mit völliger Servißheit nicht wohl sagen. Man will diese seine Aenderung dem mit vielen Wiße gewürzten Vorstellungen des aus Engeland flüchtigen Peter Payne zuschreiben.

Auch mögen die beuden Studirenden, die von Oxford nach Prag kamen: der Bakalaureus Jakob, ein Böhme, und Konrad von Kantelberg ein Engläder vieles dazu beygestragen haben. Diese machten sich ein eigenes Geschäfte daraus, unter den Magistern, und Studirenden öfters die Fragen aufzuwerfen: ob der Papst in der Kirche mehr zu sagen habe, als jene eines andern Priester? Ob die Messe des Papstes von grösserem Werthe wärthe, als jene eines andern Presters? Und andere dergleichen, die alle offenbar auf die Herabsezung des päpstliche Ansehens abzielten.

Die ernstliche Ermahnungen Magisters Leonard Duha machte sie zwar etwas behutsamer; aber nur auf eine Zeit. Denn nebst dem, daß sie sich mit einem Schreiben von der Oxforter Universität, das voll Lobeserhebungen (υπέρμετρος θαυμασμός) Wiklefs war, im Zirkel ihrer Bekanntschaften sollen herumgetragen haben; so betrugen sie sich bald wieder öffentlic auf eine Art, die die ganze Universität wider sie dergestalt aufgebracht hat: daß obschon, der mittlerweile für Wiklefen ungestimmte Huß, ihnen mit Eifer das Wort redete, sie doch gezmungen wurden Prag zu verlassen.

Noch eher aber malten sie die Wohnung ihres Wirthes Lukas Welensch unter dem Vormand der Dankbarkeit auf eine Art aus, von der sie auf einer Seite Christum mit seinem Jüngern in dem demüthinsten Auzuge; auf der andern den Papst, und die kardinale in stolzer Pracht vorgestellt.

Huß, der, wie aus seiner Verwendung für diese beyden Studirenden klar ist, Wiklefs Sägen schon nicht mehr abgeneigt war, hüttete sich doch noch ihnen öffentlich benzuflichten; und so temporisirte er bis in das Jahr 1408, in welchem 45 Artikel aus Wiklefs Schriften auf einer Versamlung der Prager Magistern einstimmig verworfen wurden, welcher auch Huß bengewohnet. Ich kann also Theobalden nicht beyplichten, der Hußen bereits im Jahre 1401 in seinem Predigen nicht nur den hochmuth der Geistlichkeit strafen, sondern auch Wiklefische Grundsäße ausstreuen läßt. Zu dem unterschiebt Theobald Hussen einige Lehren, an die Huß niemal gedacht hat” (Ο χωρισμός των παραγράφων δικός μου)..

54Johann Loserth, Hus und Wyclif: zur Genesis der Husitischen Lehre, Prag: F. Tempsky 1884, ss. 4-5.

55F. Palačky, Geschichte des Husitenthums und Professor Constantin Ηöfler, Prag 1868, s. 113: “In wierfen die Lehre, welche Hus vortrug, nicht sein Eigen, sondern Wiclifs Lehre gewesen, werde ich nicht untersuchen, sondern Theologen vom Fach zu Entscheiden überlassen. Ich gestehe, ich habe Wiclifs Schriften niemals gelesen und es wirdmir schwer, meine Abneigung gegen jeden theologischen Streit zu überwinden. Ich weiss auch, dass Hus auf Originalität seine Lehre keinen Anspruch machte und dass ihm darum zu thun war, nicht etwas Neues und noch Unerhörtes, sondern nur recht viel Wahres und Heilsames zu sagen. Ob Wiclifs Lehre einen ganz überwältigenden Eintfluss auf Huss geäussert, ob dieser sich unbedingt an Wiclif angeschlossen hat, sind Fragen, welche kaum Jemand bejahen dürfte”.

56F. Palačky, Geschichte von Böhmen, Band III Teil I, Prag 1845, ss. 190-198.

57F. Palačky, Geschichte des Husitenthums und Professor Constantin Ηöfler, Prag 1868, s. 113: “Mich hat, wie bekannt, der selige Neander selbst geglaubt darüber zurecht weisen zu sollen, dass ich in meiner Erzählung von 1845 den Einfluss Wiklefs auf Hus übersehätzt habe: und Neander kannte Wiklefs Lehre und deren Einfluss auf Hus besser als ich, und wahrscheinlich auch besser als Herr Höfler. Was zuletzt noch Herr Böhringer über das Verhältniss von Hus zu Wiklef vorgetragen hat (S. 603-605 seiner Schrift), dürfte wohl das richtigste sein. Ich beschränke mich hier, nur noch einige Missverständnisse aufzuklären, welche Herr Höfler zu gehässigen Insinuationen gegen Hus in seiner Weise benützt hat”.

58August Neander, Allgemeine Geschichte der christlichen Religion und Kirche, Sechster Band (Aus den hinterlassenen Papieren herausgegebon von K. F.Th. Schneider), Hamburg 1852, ss. 316-317: "Es mußte auch dies für Hussens theologische Entwicklungsgang von dieser Seite wichtig sein, daß er mit dem Studium der Bibel, der alten Kirchenlehrer, wie besonders eines Augustinus, in denen er sich sehr bewandert zeigt, ein Robert von Lincoln sich beschäftig hat, wovon seine Schriften vielsache Beweise geben, Zu den von Matthias von Janov ausgestreuten Ideen war schon Alles gegeben, und es Konnte sich schon daraus ohne den hinzukommenden Einfluß Wiklefs ein durch den Gegensaß der großen anti-reformatorischen Partei in dieser Zeit leicht immer weiter getriebener Kampf entwickeln”.

59Johann Loserth, Hus und Wyclif, zur Genesis der Husitischen Lehre, Prag:F. Tempsky 1881, s.5 : “Σε τι βαθμό είναι βάσιμο αυτό το συμπέρασμα, θα είμαστε σε θέση να το κρίνουμε μόνο όταν θα έχουμε μπροστά μας το κύριο έργο του Matthias του Janov τυπωμένο. Μέχρι τότε, ωστόσο, μπορούμε να κάνουμε εκτιμήσεις με τα ήδη υπάρχοντα δείγματα του έργου το Janov, που είναι γνωστά σε εμάς, όπως το Περί Αληθούς και Ψευδούς Χριστιανισμού· δηλαδή ότι ο τελευταίος δεν άσκησε τόσο έντονη επίδραση πάνω στην θεολογία του Hus, όπως κάποια από τις σημαντικές διατριβές του Wyclif, για παράδειγμα το De Christo et suo Adversario Antichristo, το οποίο ο Hus υιοθέτησε σχεδόν λέξη προς λέξη στην κύρια εργασία του De Ecclesia. Παρατηρείται, μάλλον, ότι όπου ο Janov και ο Wyclif χειρίζονται παρόμοια θέματα, o Hus ακολουθεί τον Wyclif, και όχι κάποιο από τους Βοημούς προδρόμους του”.

In wie weit dieses Urtheil gerechtfertig ist, wird sich erst vollkommen erkennen lassen, wenn einmal das Hauptwerk des Mathias von Janov gedruckt vorliegen wird. Soviel kann man indes schon aus den uns bekannten Proben von Janov's Werk Über das wahre und falsche Christenthums erkennen, dass das letztere weitaus nicht so nachhaltig auf Hussens Theologie eingewirkt hat, wie irgend eine von bedeutenderen Abhandlungen Wiclifs – beispielhalber jene de Christo et suo adversario Antichristo, welche Hus, wie man weiter unten ersehen wird, nahezu wörtlic in sein Hauptwerk von der Kirche aufgenommen hat. Man wird vielmehr bemerken, dass da, wo Janov und Wiclif ähnliche Gegenstände behandeln, Hus sich an Wyclif und nicht an seinen bömischen Vorgänger anschliesst”.

60Paul De Vooght, L' Hérésie de Jean Huss, Louvain:Publications universitaires de Louvain 1975 (2nd edition), p.445.

Το βρήκα στο Thomas Fudge, Jan Hus Religious Reform and Social Revolution in Bohemia, London-New York:I. B. Tauris 2010, p. 30.

61Johann Loserth, Hus und Wyclif, zur Genesis der Husitischen Lehre, Prag:F. Tempsky 1881, s. 6: “Ακόμη κι εδώ, πρέπει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι ένας τόσο προσεκτικός και ακριβής ερευνητής όπως ο Neander δεν έψαξε τις πηγές των σημαντικότατων διατριβών του Hus. Την ίδια στιγμή που ο Hus εξηγεί την ιδέα της Εκκλησίας, αρύεται το εφαλτήριό του όχι, για παράδειγμα, από τον Αυγουστίνο, αλλά από τον Wyclif. Όταν ο Neander υποθέτει ότι ήταν σημαντική στιγμή στην πορεία της θεολογικής του εξέλιξης, το ότι μαζί με την Βίβλο, τους αρχαίους Πατέρες και ειδικά τον Αυγουστίνο, είχε επίσης μελετήσει τα κείμενα ενός Robert του Lincoln, οφείλουμε να παρατηρήσουμε ότι, μερικοί από τους συγγραφείς τους οποίους αναφέρει, ήταν γνωστοί στον Hus, όχι από τα δικά τους κείμενα, αλλά μόνο από τα επιχειρήματα του Wyclif. Αυτό ισχύει αρχικά για τον Grossetête (Robert του Lincoln), και μπορεί να αποδειχθεί ότι ισχύει αναφορικά και με άλλους συγγραφείς”.

 

Als merkwürdig muss indes schon hier die Thatsache constatiert werden, dass ein so sorgfältiger und genauer Forscher wie Neander nicht bereits die Quellen der wichtigsten Traktate des Hus aufgesucht hat. Schon da, wo Hus den Begriff der Kirche erklärt, nimmt er seinen Ausgangspunkt nicht etwa von Augustinus, sondern von Wiclif. Wenn Neander meint, dass es für den theologischen Entwickelungsgang des Hus besonders wichtig war, dass er neben dem Studium der Bibel, der alten Kirchenlehrer, namentlich des Augustinus – auch die Schriften eines Robert von Lincoln gekannt und studiert habem so ist auch hier zu bemerken, dass Huss einzelne der Autoren, welche Neander nennt, sich aus deren Werken selbst, sondern nur aus den Ausführungen Wiclifs kennt. Das gilt in erster Linie von Grossetête (Robert von Lincoln), lässt sich aber auch von anderen Schriftstellern nachweisen”.

62Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου: “Βούλει γάρ θεολόγος γενέσθαι ποτέ και της θεότητος άξιος; τάς εντολάς φύλασσε, διά των προσταγμάτων όδευσον, πράξις γάρ επίβασις θεωρίας”.

63Friedrich Böhringer, Die Kirche Christi und ihre Zeugen oder die Kirchengeschichte in Biographien, Band 2, Abtheilung 4 II Hälfte, Die Vorreformatoren des vierzehnten und fünfzehnten Jahrhunderts, Zürich: Meyer & Zeller Verlag 1858, ss. 105-106: “ Wir haben in Konrad Waldhauser, Milic von Kremsier, Matthias von Janov eine religiöse Bewegung in Böhmen sich anbahnen sehen, die herausgewachsen ist aus dem innersten Leben der Nation.

Wir haben auch in England um dieselbe Zeit, als diese Bewegung in Böhmen anhob, eine ähnliche gefunden, die Wykliffe's, aber umfassender, schärfer, in bestimmterer Opposition gegen die Hierarchie und ihr Dogma, in bestimmterem Zurückgehen auf die alleinige Autorität des 'Gesetzes Gottes', auf das Ursprünglich-Christliche.

Diese Wykliffische Richtung tritt nun zu der bereits in Böhmen vorhandeden; aber nicht so fast nur als ein Moment neben einem andern, sondern als das wahrhaft dominirende.

Das vollzieht sich in J. Hus, der als religiöse Persönlichkeit vielleicht noch höher steht als Wykliffe, dessen Schüler er in den Ideen ist, und dem er an Spekulation, Geistesschärfe und umfassendem Blick nachsteht.

In Huss setzt sich zwar die eigentliche und ursprünglich böhmisch-reformatische Bewegung fort, aber in Verbindung mit jenem neuen Ferment von England herüber, - was die eigenthümlich-hussische Richtung erzeugt.

Diese hussische Bewegung ist aber eine so mächtige und tiefe in Böhmen und den anliegenden Ländern, dass die frühern Regungen dieser Art (in diesen Gegenden) nur wie schwache Vorspiele erscheinen. Dazu haben allerdings die Zeitverhältnisse das Ihrige gethan: das nun in's dritte Jahrzehend andauernde Schisma, das auf das Avignon'sche Papsthum folgte, und nicht verfehlen konnte, von der getheilten und zerissenen sichtbaren Kirche und ihren 'äuptern' hinweg den Blick auf die, wie Hus einmal sagte, “neutrale”, auf die unsichtbare Kirche zu lenken, wie das schon Matthias ausgesprochen hatte;

ferner die Herrschaft König Wenzels in Böhmen, der im selben Jahre, als das Schisma ausbrach, seinem Vater Karl IV folgte; auch die Reaktion gegen das übermächtig gewordene Deutschthum, der Aufschwung, den die Nationalität Böhmens in dieser Zeit nahm” (Ο χωρισμός των παραγράφων και η έμφαση δικά μου)

64Friedrich Böhringer, Die Kirche Christi und ihre Zeugen oder die Kirchengeschichte in Biographien, Band 2, Abtheilung 4 II Hälfte, Die Vorreformatoren des vierzehnten und fünfzehnten Jahrhunderts, Zürich: Meyer & Zeller Verlag 1858, ss. 120-121: “ Was Wunder also, dass Wykliff's reformatorische Gedanken in Böhmen zündeten? Dass sie an der Prager Hochschule Eingang fanden, wo die (oben schon angeführte) Lehrfreiheit ihre Verbeitung erleichterte? Dieser Wykliffische Einfluss ist ein viel grösserer als man gemeinhin annimmt, wie das sich im Verlaufe zeigen wird. Allerdings, um das vorläufig zu sagen, in einigen Punkten und in solchen, auf die in jener Zeit das allergrösste Gewicht gelegt wurde, stimmte Hus dem Wykliffe nicht bei: nämlich nicht in der Opposition gegen die Transsubstantiation, nicht in der Ansicht, dass die Wirkung de Sakramente durch die subjektive Beschaffenheit des Weihenden bedingt sei (wie er denn in Dogmen sich überhaupt weniger eingelassen hat), wiewohl sich auch Wykliff anderweitig so, wie später Hus, ausgesprochen hat”.

65Bernhardt Czerwenka, Geschichte der evangelischen Kirche in Böhmen Band 1, Leipzig: Verlag von Belhagen & Klasing 1869, s.57: “Derartige Lehren waren allerdings den herkömmlichen Dogmen und Saßngen der Kirche, wie sie unter dem Einfluß der Scholastik ausgebildet und als Glaubenssäße hingestellt worden waren, schnurstracks entgegen. Sie mußten von Seiten der streng kirchlichen Partei verworfen werden, un da Hus nicht wiederrufen konnte und wollte, zum Bruche führen. Wir erkennen in diesen Lehren den Einfluß seiner Vorgänger, besonders Janow's – wenn Hus auch in mancher Beziehung nicht so weit gegangen war wie leßtererq aber wir treffen auch Anklänge an Wicleff's Theologie und die Grundsäße von dessen Philosophie”

Τέτοια δόγματα ήταν πραγματικά εκ διαμέτρου αντίθετα με τα παραδοσιακά δόγματα και διδάγματα της Εκκλησίας, όπως αυτά αναπτύχθηκαν υπό την επίδραση του Σχολαστικισμού και αναβιβάστηκαν σε όρους της Πίστεως. Θα έπρεπε να απορριφθούν εξ ανάγκης από την πλευρά του εκκλησιαστικού κόμματος και καθώς ο Hus ούτε μπορούσε ούτε ήθελε να ανακαλέσει, οδήγησε σε ρήξη. Αναγνωρίζουμε σε αυτά τα δόγματα την επίδραση των προδρόμων του, ειδικά του Janov· αν και ο Hus σε κάποιες απόψεις δεν πήγε τόσο μακριά, όσο ο τελευταίος, συναντάμε, ωστόσο, στοιχεία της θεολογίας του Wyclif και τις βασικές αρχές της φιλοσοφίας του”.

66I. H. von Wessenberg, Die grossen Kirchenversammlungen des 15. und 16. Jahrhunderts in Beziehung auf Kirchenverbesserung, Costanz : Verlag von Karl Glükher 1840, Band 2 ss.121-122.

67J. A. Helfert, Hus und Hieroynymus, Prag: F. Tempsky 1853, s. 37-38: “Zwei Jahre darauf starb Wycliffe auf seiner Pfarre Lutterworth - seit jenem Ereignisse unangefochten bis an sein Lebensende , aber auch ohne eine dauernde Nachwirkung seiner Strebungen zurückzulassen . Darum lässt sich wohl sagen , dass die reformatorische Opposition , die Wycliffe in Schriften und vom Lehrstuhļe herab gegen die kirchliche Ordnung unternomen hatte, sich auf seine Person beschränkte und mit ihr zu Grabe ging. Zwar hatte er, da er noch Lehrer in Oxfort war , eine Art armen Priestervereines gebildet , dessen Glieder im Lande umherzogen , und dem Volke , den Verboten der Bischöfe trotzend , seine Grundsätze predigten . Noch nach Wycliffe's Tode währte diese nomadisierende Predigerschaft fort, und stachelte das Volk gegen die Besitzthümer der Kirche wie gegen die Einrichtungen der bürgerlichen Gesellschaft auf. Auch wurde an Lord John Oldcastle von Cobham ein mächtiger Beschützer gewonnen , der zu wiederholtenmalen nicht unerhebliche Streitkräfte zusammen brachte und gegen die königlichen Truppen in den Kampf führte , bis er zuletzt auf den Feldern von St. Gilles als Ketzer und Verräther den wohlverdienten Tod fand ( 1416 ) . Aber wie diese Katastrofe einen eben so sehr politischen als religiösen Charakter hatte , so stand sie auch im Lande völlig vereinzelt da , und mit den Verfolgungen und Hinrichtungen der zerstreuten Anhänger der »wahren und evangelischen Prediger “, wie sich die Sendlinge des Wycliffeschen Lehrsystems nannten , war jede weitere Nachwirkung von Wycliffe's oppositionellem Auftreten erloschen . Wycliffe's Andenken galt in England allgemein als das eines Häretikers , seine Lehre als eine irrthümliche und gefährliche , und seine Schriften wurden , wo man deren vorfand, aufgegriffen und verbrannt. Die Oxforter Universität nahm es Wunder , wie eine Lehre , welche vom Papste und von den Bischöfen als ketzerisch und irrthümlich erkannt worden war , auf der gelehrten Schule zu Prag Anhang finden könne .

Seite 39: “Denn es ist schwer zu fassen , wie eine Lehre, die im Lande ihres Entstehens selbst ohne nachhaltige Erfolge vorüberging , auf einem andern Boden , in den sie als fremdländisches Gewächs verpflanzt worden , so tiefe Wurzeln habe schlagen, zu so unheilvoller Reife habe gedeihen können”.

 

“Δύο χρόνια αργότερα πέθανε ο Wyclif στην ενορία του Lutterworth – παρότι αυτό το γεγονός έμενα αναμφισβήτητο, παρ' όλα αυτά δεν άφησε κάποια διαρκή επίδραση των προσδοκιών του. Γι' αυτό μπορεί να ειπωθεί ότι η μεταρρυθμιστική αντίδραση στην εκκλησιαστική τάξη, την ποία είχε αναλάβει ο Wyclif με τα γραπτά του και την έδρα του, περιοριζόταν στο πρόσωπό του και πήγε στον τάφο μαζί του. Όσο ήταν ακόμη καθηγητής στην Οξφόρδη, είχε φτιάξει ένα είδος συνεργασίας άπορων ιερέων, της οποίας τα μέλη τριγυρνούν στην χώρα, διδάσκοντας τις αρχές του στον λαό αγνοώντας τις απαγορεύσεις των επισκόπων. Ακόμη και μετά τον θάνατο του Wyclif συνεχίστηκε αυτή η νομαδική διδασκαλία, εξεγείροντας τον λαό ενάντια στην εκκλησιαστική περιουσία, όπως και ενάντια στους θεσμούς της αστικής κοινωνίας. Επίσης, κερδίθηκε ένας υψηλός προστάτης ο λόρδος John Oldcastle του Cobham, ο οποιος συγκέντρωσε αξιόλογες δυνάμεις και τις οδήγησε σε μάχη ενάντια στις βασιλικές δυνάμεις, μέχρι που βρήκε τον θάνατο που του άξιζε στο πεδίο του Άγιου Αιγίδιου, ως αιρετικός και προδότης που ήταν. Αλλά αυτή η καταστροφή ήταν το ίδιο πολιτική, όπως και θρησκευτική, και πολύ περιορισμένη στην χώρα, και με τις διώξεις και εκτελέσεις των σκόρπιων οπαδών των 'αληθινών και ευαγγελικών' κηρύκων, όπως αυτο-αποκαλούνταν οι απόστολοι του Wyclif, οποιαδήποτε περαιτέρω αντίδραση της αντιπολιτευτικής παρουσίας του Wyclif εξαλείφθηκε. Τον Wyclif τόν θυμούνταν στην Αγγλία γενικά ως αιρετικό, την διδασκαλία του ως πλανεμένη και επικίνδυνη, και τα γραπτά του κατασχέθηκαν και κάηκαν όπου βρέθηκαν. Στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης προβληματιζόταν για το πώς μπορεί ένα δόγμα, το οποίο αναγνωρίστηκε ως αιρετικό και πλανεμένο από τον πάπα και τους επισκόπους, να βρει αφοσίωση στην Πράγα.

 

Σελ. 39: “Διότι είναι δύσκολο να γίνει κατανοητό το πώς ένα δόγμα, το οποίο στην χώρα καταγωγής του πέρασε απαρατήρητο χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία, θα μπορούσε να ρίξει τόσο βαθιές ρίζες σε ξένο έδαφος, στο οποίο μεταφυτεύθηκε ως ξένο φυτό και θα μπορούσε να προοδεύσει σε τόσο μοιραία ωρίμανση”.

68A. K. Höfler, Geschichtschreiber der hussitischen Bewegung in Böhmen, στην σειρά Fontes Rerum Austiacarum, Wien: Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften 1865, Band II s.73: "Scisma fuit in Praga inter studentes Boemos et alias nationes sic quod Theotonici et aliae nationes sunt expulsi de Praga. Et tunc mox Wiclefia coepit invalescere et ab obedientia spirituali magister Hus cum complicibus recesserunt cum favore saecularium”.

69Το απόσπασμα είναι από την αγγλική μετάφραση John Wycliffe and his English Precursors, London: The Religious Tract Society 1878, p.466 όπου ο μεταφραστής Peter Lorimer συμπυκνώνει σε λίγες αράδες αρκετές σελίδες του πρωτοτύπου και συγκεκριμένα τις σελίδες 264-270 του Johann von Wyclif und die Vorgeschichte der Reformation, Band 2. Leipzig: Verlag von Friedrich Fleischer- London: Williams & Norgate 1873.

70Johann Losert, Hus und Wiclif: Zur Genesis der Hussitischen Lehre, Prag:F. Tempsky-Leipzig: G. Freytag 1884, ss. 248-249: "Die zahlreichen Belegstellen in den vorhergehenden Capiteln haben die Benützung Wiclif'scher Schriften durch Hus und die Art der Benützung bis zur Evidenz erbracht. Man würde sich indess einer Täuschung hingeben, wollte man glauben, dass hiemit der Gegenstand auch nur einigermassen erschöpft sei. Ihn vollends zu erledigen wird Sache jener sein, welche sich mit der Ausgabe der Schriften des Hus beschäftigen. Das Beweismaterial in den obigen Blättern will nichts anderes darstellen als Stichproben, die jeder, der sich mit dem Studium Wiclif'scher Schriften und jener des Hus abgibt, noch um eine sehr bedeutende Zahl vermehren kann. Es gibt noch Punkte genug, in denen sich Hus die Ausführungen Wiclif'sWort für Wort zu eigen gemacht hat: in seiner Lehre von den Quellen des christlichen Glaubens, von der kirche deren Verfassung, denmach auch vom Pabsthume und dem Priesterstande, in seiner Lehre von der Kirchenregierung, der Prädestinationslehre und deren Consequenzen, von der Sünde und dem Einfluss derselben auf die Kirchlichen und bürgerlichen Institutionen, in der Lehre von den Sacramenten- die Abendmahlslehre vielleicht ausgenommen, aber auch diese Lehre Wiclifs wurde ihm bekanntlich von seinen zahlreichen Gegnern hartnäckig imputiert – in seiner Eschatologie, seinen Anschauungen über die Nationalkirche, wenn man die Ecclesia Particularis so auffassen will und endlich in allen seinem sehr ernst gemeinten Bestrebungen um die Hebung und Besserung der kirchlichen Zustände in seinem Vaterlande ist er ein ganzer Jünger Wiclifs. Was dieser von englischen Verhältnissen erzählt: den Kampf gegen die schlechten kirchlichen Zustände und Einrichtungen daselbst, das alles überträgt er auf die böhmischen Verhältnisse. Wie man in den obigen Beweisstellen des fünften Kapitels gesehen hat, begnügte er sich meistens, nur an die Stelle, wo Wiclif Anglia schreibt, ein Boemia zu substituieren oder den rex Anglorum in einem rex Boemorum umzuwandeln“.

71Βλ. σχετ. Matthew Spinka (ed), Advocates of Reform: From Wyclif to Erasmus,The Westminister Press 1954 (2nd Louisville: John Knox Press 2006), p. 187.

72George Macaulay Trevelyan, England in the Age of Wycliffe, 1368-1520, New York-London-Bombay: Longmans, Green & Co 1899, p. 262.

73Reginald Lane Poole, Wycliffe and the Movements for Refororm, New York: Anson D. F. Randolph & Co 1889, p. 113: “It was not on England but on Bohemia that Wycliffe's real legacy devolved. There his doctrines were eagerly planted and nourished, and grew up to form a power of decisive moment in the national history. A connexion between such distant countries as England and Bohemia was possible in the Middle Ages in a way in wich it has never been possible since, thanks to the international position of the universities and the use of Latin as an international language in all concern education”

p. 124: “Hus's protest on this occasion brings him for the first forward as a disciple of Wycliffe”

“Η διαμαρτυρία του Hus σε αυτή την περίπτωση (σ. τ. μ. Το κάψιμο των βιβλίων του Wyclif) τόν παρουσιάζει για πρώτη φορά ως μαθητή του Wyclif”.

74Στην εισαγωγή του ίδιου βιβλίου, p. 12: "I am under large obligations to the works of Professors Creighton, Loserth, and Maurenbrecher”.

75Reginald Lane Poole, On the Intercourse between English and Bohemian Wycliffites in the Early Years of the Fifteenth Century, εν The English Historical Review 7 (1892), pp. 306-311.

76Eustace John Kitts, , p. vi: “Personally he (σ. τ. μ. John Hus) was a gentle and lovable man, a follower of Wyclif in philosophy and deeply imbued with the religious views of the English reformer”.

p. 24: “In order to understand how Wyclifism became so great a force in the land of its adoption, and to appreciate the part it played in the time of pope John the Twenty-third, it will be necessary to glance at the political life of Bohemia and at the career of the patriot reformer, a Bohemian of the Bohemians, John Hus”.

Στις σελίδες 29-31 αναφέρει σημεία συμφωνίας στα δόγματα Wyclif και Hus.

77A. S. Turbeville, Medieval Heresy and the Inquisition, London:Archon Books 1964, p. 95-96: “The opinions of the great Bohemian leader were not original; and indeed his greatness is much more moral than intellectual. Startin his career solely as a protestant against sacerdotal abuses, he was led by the Influence of the doctrines of Wycliffe, wich the close association between England and Bohemia at the time made familiar in the latter country, into adopting many of the secrets of the Oxford heresiarch. His 'De Ecclesia' is little more than a translation of Wycliffe. On the whole, he remained distinctly more orthodox than his master”.

78Βλ. σχετ. Την διδακτορική διατριβή του Robert Foran Fuqua, Will the real Hus pllease stand up: bias as an element in early reformation historiography, Iowa StateUniversity 2000, p.64.

79Count Lützow, The Life and Times of Master John Hus, London: J. M. Dent 1909, p.vii: “The very fact that my sympathy is entirely with Hus has, I hope, been to me an inducement to shift carefully all reliable evidence that may be contrary to him, andto study diligently the writings of all those who have written unfavorably of Hus”

80Count Lützow, The Life and Times of Master John Hus, p.vii-viii: “and recent German historians have with great ingenuity attempted to classify the writers who have dealt with the life of the greatest man who belonged to the Czech or the Bohemian race. It is sufficient to note here that these writers are either favourable to the Church of Rome and therefore, through often with great limtations, hostile to Hus, or opponents of Rome, who revere in him one of the earliest champions of religious liberty and one of the forerunners of the German reformers. This division may appear obvious, but it is far less absolute than might be imagined, Thus Romanist writers who belong to the Czech or Bohemian nationality have often written somewhat favourably of Hus. …

… On the other hand, Protestant German writers have, principally within the last years, violently attacked the memory of Hus. They saw in him mainly the undaunted champion of the oppresed Czech or Bohemian nationality … Incidentally, and no doubt unintentionally, these German writers have done great service to the fame of Hus by drawing attention to the great part which he played as a Bohemian patriot”.

81Count Lützow, The Life and Times of Master John Hus, p. 66: “That he soon became famed for his piety in Prague is proved by a legend that is told of his student days. It was related that Hus had, when reading the legend of St. Lawrence, asked himself whether he also would be able to suffer such pain for the sake of Christ. He immediately placed his hand on the fire in the coal-pan, and firmly held it there till one of his companions drew it away. Hus, we are told, then said: 'Why dost thou fear so small a matter? I only wished to test whether I should have sufficient courage to bear but a small part of that pain wich St. Lawrence endured',”

82Count Lützow, The Life and Times of Master John Hus, p. 90.

83Η διάλεξή του στο Revue de lhistoire des religions, LXXXIX (Paris 1924), 77-90.

Στο Ve Congrèss International des sciences historiques συμμετείχαν περίπου 700 ακαδημαϊκοί από 23 χώρες. Παρουσιάστηκαν περισσότερες από 350 εργασίες. Οι εργασίες του συνεδρίου έλαβαν χώρα κατά την πασχαλινή περίοδο (παπικό Πάσχα) στις 8-15 Απριλίου του 1923 μ. Χ. Η πόλη των Βρυξελλών προτάθηκε από τους Βρετανούς (αντί της Μόσχας) προς τιμήν της αντίστασης των Βέλγων στις γερμανικές στρατιές κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Για τον ίδιο λόγο δεν συμμετείχαν ακαδημαϊκοί από τις Κεντρικές Αυτοκρατορίες (Γερμανία, Αυστρία). Λόγω του αντι-επιστημονικού αυτού μποϋκοτάζ αρνήθηκαν να συμμετάσχουν ουδέτερες χώρες, όπως η Σουηδία και η Δανία. Καταλαβαίνει κανείς εύκολα και το έντονο αντι-γερμανικό πνεύμα της παρουσίασης του Václav Novotný.

Στην αντίθετη πλευρά, ο Βέλγος ιστορικός Henri Pirenne απευθυνόμενος προς τους συνέδρους παρουσίασε το De la méthode comparative en histoire, την μέθοδο κατά την οποία ένας ιστορικός θα έπρεπε να αποφεύγει την ερμηνεία των ιστορικών φαινομένων με βάση την εθνική ιδιοσυστασία, αλλά η ιστορία των εθνών θα έπρεπε να θεωρείται κομμάτι της ιστορίας της ανθρωπότητας.

Σετ. Βιβλ.

- G. Des Marez & F.-L. Ganshof, Compte rendu du Ve Congrès international des sciences historiques, Bruxelles 1923, Bruxelles, M. Weissenbruch, imprimeur du Roi, 1923.

- Waldo G. Leland, The International Congress of Historical Sciences, Held at Brussels, εν The American Historical Review, 28/4, 1923, 639-655.

84 Otakar Odložilík, Wycliffe's Influence upon Central and Eastern Europe, εν The Slavonic and East European Review vol. 7 no. 21 (1929), pp. 634-648. Στις σελίδες 640-641 γράφει: “It is quite natural that the relations between England and Bohemia, which we have sketched, could not remain without influence on the Czech reform movement. It's, however, difficult to determine accurately its extend and to say which elements of the Hussite doctrine were original and which have their source in Wycliffe's writings. There was no unity among the leaders of the Bohemian movement in their relation to Wycliffe. We can see a whole range of opinions from extreme conservatives who stood often opposed and rejected him, through moderate adherents who admired his striving for Church reform, to determined followers who accepted even such of his dogmas as were condemned by the authority of the Church and who forsook the ground of its discipline”.

85 Otakar Odložilík, Wycliffe's Influence upon Central and Eastern Europe, p.635.

86Otakar Odložilík, Wycliffe's Influence upon Central and Eastern Europe, pp. 643-648.

87Περιλαμβάνεται στην συλλογή, F. Palacký, Radhost, Sbírka spisův drobných [Radhost, συλλογή μικρών κειμένων] ΙΙ, Praha 1872, pp, 297-356.

88Ferdinand Menčik, Konrád Waldhauser, mnich řádu svatého Augustina [Conrad Waldhauser, ένας μοναχός του τάγματος του Αγ. Αυγουστίνου], Praha 1881.

89František Loskot, Konrad Waldhauser, řeholní kanovník sc. Augustina, předchůdce M. Jana Husa [Conrad Waldhauser, ένας κανονικός ιερέας του Αγίου Αυγουστίνου, ένας πρόδρομος του κ. Jan Hus], Praha 1909.

90 Jiři Spěváček, Karel IV., život a dílo [Κάρολος Δ', Βίος και Έργο], Praha 1979, pp.522-524.

91Δύο βιογραφίες αποτελούν πηγή για τα γεγονότα του βίου του Milicius de Chremsir. Η πρώτη είναι η Vita venerabilis presbyteri Milicii, praelati ecclesiae Pragensis, και έχει εκδοθεί στο Fontes rerum Bohemicarum I, Josef Emler (ed), Prague 1873, ss. 403-430. Η δεύτερη είναι η Narratio de Milicio, γραμμένη από τον Matthias του Janov. Εισήχθη από τον ίδιο στο έργο του Regulae Veteris et Novi Testamenti, vol. III, Vlastimil Kybal (ed), Innsbruck 1911, pp. 358-436.

92František Loskot, Milíč z Kromĕříže, Otec české reformace, Praha 1911.

93Otakar Odložilík, Jan Milíč z Kromĕříže, Praha 1924.

94Miroslav Kaňák, Jan Milíč z Kromĕříže, Praha 1975.

95P. C. A. Moreé, Preaching in fourteenth-Century Bohemia, The Life and Ideas of Milicius de Chremsir and his Significance in the Historiography of Bohemia, Heršpice 1999. O Morée δεν είναι Τσέχος. Γεννήθηκε στο Ρότερνταμ, αλλά σπούδασε στην Πράγα και διδάσκει εκκλησιαστική ιστρία από το 1993 στο Protestant Theological Faculty του Πανεπιστημίου του Καρόλου.

96Vlastimil Kybal, M. Matěj z Janova, jeho život, spisy a učeni [καθ. Matthias του Janov, ο βίος του, έργα και διδασκαλία], Praha 1905, ανατ. Brno 2000.

97Καθηγητής της εκκλησιαστικής ιστορίας στο Comenius Protestant Theological Faculty στην Πράγα, με σημαντικά έργα πάνω στην ιστορία της Τσεχίας, όπως το

- František Bartoš, Čechy v dobĕ Husovĕ, 1378-1415, Praha:Jan Laichter 1947.

και μονογραφία για τον Hus

- František Bartoš, Autograf M. J. Husi, Praha: Státní Pedagogickĕ Nakladatelství 1954.

Για την σχέση Wyclif-Hus έγραψε το “Hus a Viklef”, Husitstvi a cizina, Praha 1931.

98Αυτός έγραψε τελικά την μονογραφία για τον Jan Hus επί την 500η επέτειο του θανάτου του το1915, την οποία δεν κατάφερε να γράψει αξιοπρεπώς ο Μουσσολίνι, και στην συνέχεια σε συνεργασία με τον Vlasimil Kybal, ένα πεντάτομο έργο (M. Jan Hus) στο οποίο προσπάθησε να συμπεριλάβει όλη την διαθέσιμη μέχρι τότε γνώση γι' αυτόν. Την σχέση του Hus με τον Wyclif εξετάζει στο Náboženské hnutí české ve xiv a xv století [το τσέχικο θρησκευτικό κίνημα των XIV και XV αιώνων], Část 1 [Μέρος 1ο], Do Husa [Έως τον Hus], Praha 1915. Στο έργο αυτό ο Novotný μελετά την γέννηση και εξέλιξη του υποτιθέμενου μεταρρυθμιστικού κινήματος στην Βοημία, μέχρι την εμφάνιση του Jan Hus.

Από το πολυάριθμο έργο του να αναφέρουμε την έκδοση δύο πηγών της ιστορίας του Hus. Το πρώτο αφορά την έκδοση της αλληλογραφίας του Hus, το Μ. Jana Husi Korespondence a Documenty, Praha 1920. Το δεύτερο αφορά την έκδοση των πηγών σχετικά με την παραμονή αυτού και του Ιερώνυμου της Πράγας στην Κωνσταντία και τα σχετικά με την εκτέλεσή τους. Έχει εκδοθεί στην σειρά Fontes Rerum Bohemicarum, με τίτλο Prameny Dějin Českých [Πηγές Τσέχικης Ιστορίας], Dil [Τόμος] VIII, Praha 1932.

(Από την νεκρολογία του μαθητή του, Otakar Odložilík, η οποία δημοσιεύθηκε στο The Slavonic and East European Review vol. 11 No.32 (Jan., 1933), pp.450-452.

99Θεολόγος, ιστορικός και ιερέας. Σπούδασε θεολογία στο Brünn και τοποθετήθηκε ενοριακός ιερέας στο Dyjákovice κοντά στο Zneim (Znojmo). Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης από το 1895 και το 1907 έγινε καθηγητής βιβλικών σπουδών στο Επισκοπικό Θεολογικό Ινστιτούτο στο Brünn μέχρι τον θάνατό του. Η μονογραφία του για τον Jan Hus εκδόθηκε το 1915. (Πηγή Österreichisches Biographisches Lexikon Band 12 s. 88-89).

100J. E. Sedlák, Studie a texty k náboženským dějinám českým [Μελέτες και κείμενα για την τσέχικη εκκλησιαστική ιστορία] Ročníky [τόμος] II, Olomouc: Matice Cyrillo-Methodějská 1914, 125-131.

101 Γεννήθηκε στην Πράγα, αλλά μεγάλωσε στο Σικάγο. Σπούδασε στο COE College και στο Chicago Theological Seminary, από όπου έλαβε υποτροφία για το University of Chicago Divinity School. Δίδαξε και στα δύο αυτά ιδρύματα, πριν γίνει καθηγητής εκκλησιαστικής ιστορίας στο Hartord Seminary Foundation του Connecticut τα έτη 1943-1958. Αποσύρθηκε από την ενεργό διδασκαλία το 1958, αλλά συνέχισε να συγγράφει για πολλά ακόμα έτη.

102 Thomas Fudge, Jan Hus Religious Reform and Social Revolution in Bohemia, London-New York:I. B. Tauris 2010, p. 222.

103Matthew Spinka, John Hus and the Czech Reform, Chicago: The University of Chicago Press 1941, ανατύπωση Archon Books 1966.

104 Matthew Spinka, John Hus: A Biography, Princeton N. J.: Princeton University Press 1968, p. 14.

105 Matthew Spinka, John Hus' Concept of the Church, Princeton N. J.: Princeton University Press 1966, p. 55.

106 Matthew Spinka, Paul Kravar and the Lollard-Hussite Relations, εν Church History vol. 25 No. 1 (Mar. 1956), pp.16-26. Η αναφορά στον Matthias του Janov στη σελίδα 19.

107 Matthew Spinka, Paul Kravar and the Lollard-Hussite Relations, p. 16.

108 Václav Novotný, Μ. Jana Husi Korespondence a Documenty, Praha 1920, No.22.

109 Howard Kaminsky, History of the Hussite Revolution, University of Caifornia Press 1967, p.25: “While the actual function of Wyclifism, as doctrine and as symbol, in the decade that followed these events can be best considered in the context of the following section, it will be in order here to consider what the English master had to offer his Bohemian disciples. Even here there can be no question of attempting a comprehensive account of his thought, but only an examination of this ideas that marked an advance over the Miličian-Janovian doctrine, at leastin the light of the future events.

The similarities between the two types of reformism were to be sure more extensive than the differences, a fact that undoubtedly explains much of Wyclif's initial popularity among the Czechs, but the differences were crucial. No contrast is more striking than that between the defensive passivity of the reform movement in 1370's and 1380's, and its aggressive drive in the decade of Hus's leadership. Many factors made the difference, but there is no better way to formulate the contrast than by taking Matthew of Janov's doctrine as the dominant ideology of the first period, Wyclifism as that of the second”

Ενώ η πραγματική λειτουργία της ιδεολογίας του Wyclif, ως δόγμα και ως σύμβολο, την δεκαετία που ακολούθησε αυτά τα γεγονότα, μπορεί να ληφθεί υπ' όψιν στο πλαίσιο της τμήματος που ακολουθεί, αυτό θα έχει ως σκοπό να υπολογιστεί το τί είχε να προσφέρει ο Άγγλος καθηγητής στους Βοημούς μαθητές του. Ακόμη και εδώ δεν μπορεί να τεθεί το ζήτημα της προσπάθειας μιας συνολικής επισκόπησης της σκέψης του, αλλά μόνο μια εξέταση αυτών των ιδεών, οι οποίες σηματοδότησαν μία πρόοδο πάνω στο δόγμα των Milič και Janov, τουλάχιστον στο φως των μελλοντικών γεγονότων.

Οι ομοιότητες μεταξύ των δύο μεταρρυθμιστικών τύπων ήταν σίγουρα πιο εκτενείς απ' ότι οι διαφορές τους, ένα γεγονός, το οποίο αναμφίβολα εξηγεί την αρχική δημοτικότητα του Wyclif μεταξύ των Τσέχων, αλλά οι διαφορές ήταν καίριες. Καμιά αντίθεση δεν είναι πιο έντονη από αυτήν μεταξύ της αμυντικής παθητικότητας του μεταρρυθμιστικού κινήματος των δεκαετιών 1370 και 1380, και της επιθετικής καθοδήγησης την δεκαετία της ηγεσίας του Hus. Πολλοί παράγοντες έκαναν την διαφορά, αλλά δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος για να διαμορφωθεί η αντίθεση από το να εκλάβουμε το δόγμα του Matthias του Janov, ως κυρίαρχη ιδεολογία της πρώτης περιόδου, και του Wyclif, ως αυτήν της δεύτερης”.

110 Καθηγητής μεσαιωνικής ιστορίας, πήρε το διδακτορικό του για την εργασία Myth, Heresy and Propaganda in the Radical Hussite Movement, 1409-1437, από το Πανεπιστήμιο του Cambridge υπό την επίβλεψη του καθ. R. W. Scribner. Έχει συγγράψει πολλά βιβλία για τον Hus και τους Ουσίτες, μερικά εκ των οποίων είναι τα παρακάτω:

- Jan Hus between Time and Eternity: Reconsidering a Medieval Heretic, Lanham MD: Lexington Books, 2016

- Jerome of Prague and the Foundations of the Hussite Movement, New York: Oxford University Press 2016 γερμανική μετάφραση, Hieronymus von Prag und die Grundlagen der hussitischen Bewegung, Münster: Aschendorff Verlag, 2017

- Living with Jan Hus: A Modern Journey Across a Medieval Landscape, Portland, OR: Center for Christian Studies, 2015

- Heresy and Hussites in Late Medieval Europe. Aldershot: Ashgate, 2014

- The Trial of Jan Hus: Medieval Heresy and Criminal Procedure, New York: Oxford University Press, 2013

- The Memory and Motivation of Jan Hus, Medieval Priest and Martyr, Turnhout: Brepols, 2013

- Jan Hus: Religious Reform and Social Revolution in Bohemia, London and New York: I.B. Tauris Publishers, 2010

- The Crusade against Heretics in Bohemia, 1418–1437: Sources and Documents for the Hussite Crusades, Aldershot: Ashgate, 2002

- Jan Hus in History and Legacy, 1415-2015. Special issue of Kosmas: Czechoslovak and Central European Journal, vol. 28 (No. 2, 2015)

111 Thomas A. Fudge, The Magnificent Ride: The First Reformation in Hussite Bohemia, Aldershot: Ashgate, 1998, p.1: “Martin Luther enthusiastically declared in 1521 that along with other notable ecclesiastical lumnaries he had been a Hussite all along without knowing it. Luther never questioned the veracity of the prophecy put into the mouth of Jan Hus: 'Today you will roast a lean goose, but a hundred years from now you will hear a swan sing, whom you will leave unroasted an no trap or net will catch him for you'. Protestant iconography often linked the Bohemian goose and the German swaan, together with the heretic John Wyclif, in a genealogical succession of reformaton. While attractive, that lineage has neither depth nor substance to sustain it. Jan Hus was not a Wyclifite. Martin Luther was not a Hussite. The revolutionary reformation movement in Bohemia in the first third of the fifteenth century cannot accurately be described as a forerunner to the multitude of movements for reform across Europe in the sixteenth century. The Hussite movement was not Protestant. Hussite religion may not readily be considered an early aspect of the evangelical gospel later defined and articulated by Luther, John Calvin and others. The precursor motif fits the events in Hussite Bohemia rather poorly. Between Prague, Tábor and Hradec Králové, from Jan Milíč of Kroměříž to the Hussites of the Basel agreements, the religious history of Bohemia must be described in no other way than of the First Reformation”

Ο Μαρτίνος Λούθηρος διακήρυξε με ενθουσιασμό το 1521 ότι μαζί με άλλους διακεκριμένους εκκλησιαστικούς πεφωτισμένους είχαν υπάρξει Ουσσίτες όλο αυτό τον καιρό χωρίς να το γνωρίζουν. Ο Λούθηρος ποτέ δεν αμφισβήτησε την εγκυρότητα της προφητείας που τοποθετήθηκε στο στόμα του Jan Hus: 'Σήμερα θα ψήσετε μια χήνα, αλλά εκατό χρόνια από τώρα θα ακούσετε έναν κύκνο να τραγουδά, τον οποίο θ' αφήσετε άψητο και καμιά παγίδα ή δίχτυ δεν θα τον συλλάβει για σας'. Η προτεσταντική εικονογραφία συχνά συνέδεσε την Βοημική χήνα με τον Γερμανικό κύκνο, μαζί με τον αιρετικό John Wyclif, σε μια γενεαλογική διαδοχή της μεταρρύθμισης. Αν και ελκυστική, αυτή η γενεαλογική σειρά δεν έχει ούτε βάθος ούτε ουσία για να την συντηρήσει. Ο Jan Hus δεν ήταν Ουικλιφιστής. Ο Μαρτίνος Λούθηρος δεν ήταν Ουσσίτης. Το επαναστατικό μεταρρυθμιστικό κίνημα στην Βοημία στο πρώτο τρίτο του δέκατου πέμπτου αιώνα δεν μπορεί να περιγραφεί με ακρίβεια ως πρόδρομος της πληθώρας των κινημάτων προς μεταρρύθμιση κατά μήκος της Ευρώπης τον δέκατο έκτο αιώνα. Το ουσσιτικό κίνημα δεν ήταν προτεσταντικό. Η ουσσιτική θρησκεία δεν μπορεί πρόθυμα να θεωρηθεί μια πρώιμη πλευρά της ευαγγελικής αλήθειας, η οποία καθορίστηκε και διαμορφώθηκε αργότερα από τον Λούθηρο, τον Ιωάννη Καλβίνο και άλλους. Το προδρομικό μοντέλο είναι μάλλον φτωχό για να εφαρμοστεί στα γεγονότα της ουσσιτικής Βοημίας. Μεταξύ της Πράγας, του Θαβώρ και του Hradec Králové, από τον Jan Milíč of Kroměříž μέχρι τους Ουσσίτες του συμφώνου της Βασιλείας, η εκκλησιαστική ιστορία της Βοημίας πρέπει να περιγραφεί με μόνο τρόπο αυτόν της Πρώτης Μεταρρύθμισης”.

112 Thomas A. Fudge, The Magnificent Ride: The First Reformation in Hussite Bohemia, Aldershot: Ashgate, 1998, p.1: “That Hussitism was not acontinental version of Lollardy can be easily demonstrated. That it was an extension of Waldensianism is likewisw illegitimate. Close attention to Hussite doctrine and practise yield the conclusion that neither Hus nor his followers should be considered proto-Protestants”.

“Το ότι ο Ουσσιτισμός δεν ήταν η ηπειρωτική εκδοχή του Λολλαρδισμού μπορεί να αποδειχθεί με ευκολία. Το ότι ήταν προέκταση του Βαλδισμού είναι το ίδιο παράτυπο. Περισσότερη προσοχή στο ουσσιτικό δόγμα και πρακτική οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ούτε ο Hus, ούτε οι οπαδοί του θα πρέπει να θεωρούνται πρωτο-Προτεστάντες”.

113 Thomas A. Fudge, The Magnificent Ride: The First Reformation in Hussite Bohemia, Aldershot: Ashgate, 1998, p.47: “Jan Hus and the Hussite movement were the climax of long and significant native Czech reform tradition”.

114 Amedeo Molnár (1923-1990). Τσέχος ιστορικός και θεολόγος.

115 A. Molnár, Husovo místo v evropské reformaci, εν Československý časopis historický 14 (1966), p. 1. Επίσης στο Die Waldenser. Ge­schichte und europäisches Ausmaß einer Ketzerbewegung, 2nd ed. Göttingen: 1980, ss. 280–99.

Την οπτική του ουσσιτισμού ως πρώτη Μεταρρύθμιση ασπάστηκαν και άλλοι Τσέχοι ιστορικοί, όπως ο Robert Kalivoda, Husitská epocha a J. A. Komenský, Prague, 1992, 15359.

116 Jeffrey Burton Russell, (1934-). Αμερικανός ιστορικός με εξειδίκευση στην θρησκευτική ιστορία. Διδάσκει στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια. Το θέμα στο βιβλίο του Dissent and Order in the Middle Ages: The Search for Legetimate Authority, New York:Twayne 1992.

117 Steven Edgar Ozment (1939-2019). Αμερικανός ιστορικός με εξειδίκευση στην Μεταρρύθμιση. Τα τελευταία χρόνια δίδασκε στο Harvard. Με το θέμα ασχολείται στο βιβλίο του The Age of Reform, 1250-1550: An Intellectual and Religious History of Late Medieval an Reformation Europe, Yale University Press1980.

118 Brian Tierney (1922-2019). Άγγλος ιστορικός και μεσαιωνολόγος. Μέλος του Catholic University of America μέχρι που έλαβε έδρα διδασκαλίας στο Cornell University το 1959.

Sidney Painter (1902-1960), Αμερικανός ιστορικός και μεσαιωνολόγος. Δίδαξε στο John Hopkins University. Έγραψε το A History of the Middle Ages: 284-1500, New York: Alfred Knopf 1953, το οποίο αργότερα με την συνεισφορά του Brian Tierney έγινε Western Europe in the Middle Ages, 300-1475, New York: Alfred Knopf 1970 (το βρήκα στην 4η έκδοση του 1983 και παραθέτω από εκεί).

119 Sidney Painter-Brian Tierney, Western Europe in Middle Ages:300-1475, 4th ed. New York: Alfred Knopf 1983, p. 581: “In 1409, as we have seen, Huss was one of the Czech masters who opposed the condemnation of Wyclif's works. Although he was clearly sympathetic to much of Wyclif's teachng and certainly accepted some of it early in his career, as late as 1411 he solemnnly denied that he believed in the chief points of Wyclif's doctrines. Huss was a preacher and a reformer rather than a theologian and scholar. He used the ideas he needed and apparently did not bother too much about the rest of Wyclif's teaching. Huss certainly agreed with Wyclif's attackson the wealth and worldliness of the higher clergy and with his emphasis on Scripture as the essential guide to Christian truth. He probably did not accept fully Wyclif's theories on the priesthood and the sacraments”.

“Το 1403, όπως έχουμε δει, ο Hus ήταν ένας από τους Τσέχους καθηγητές που αντιτάχθηκαν στην καταδίκη των έργων του Wyclif. Αν και ήταν ξεκάθαρα φιλικός σε πολλά από την διδασκαλία του Wyclif και σίγουρα αποδέχθηκε κάποια από αυτά από νωρίς στην καριέρα του, το αργότερο το 1411 αρνήθηκε επίσημα ότι πίστευε τα κύρια σημεία των δογμάτων του Wyclif. Ο Hus ήταν κήρυκας και μεταρρυθμιστής παρά θεολόγος και ακαδημαϊκός. Χρησιμοποιούσε τις ιδέες που χρειαζόταν και απ' ότι φαίνεται δεν ενοχλούνταν και πολύ από την υπόλοιπη διδασκαλία του Wyclif. Ο Hus συμφωνούσε σίγουρα με τις επιθέσεις του Wyclif στον πλούτο και την κοσμικότητα του ανώτερου κλήρου και με την έμφασή του στην Γραφή, ως απαραίτητο οδηγό στην χριστιανική αλήθεια. Προφανώς δεν δέχονταν εντελώς τις θεωρίες του Wyclif για την ιεροσύνη και τα μυστήρια”.

120 Jeffrey Burton Russell, Dissent and Order in the Middle Ages: The Search for Legetimate Authority, New York:Twayne 1992, p. 80: “In many ways the new evangelical movement of Wycliffites,Lollards, and Hussites were similar to previous medieval dissent, but in other ways they resembled the futureProtestant Reformation. The period from 1350 to 1650 is best seen as a unity where the old Reformist movements were transformed by the evangelical emphasis on the Bible, by the moral programs of the Renaissance humanists and by the power of the civil authorities who reasserted their rights as guardians of order to a higher degree than in the early Middle Ages.

The history of heresy changes radically from the fourteenth century on, but at least some of the change may be in the mindhs of modern historians. The idea of 'precursors' of the Protestant Reformation is only one example of an explanation imposed on events. To read most histories of dissent, one would think that earlier forms of heresies had ceased to exist when John Wyclif and Jan Hus appeared. Infact many continued, including the Waldesians (in a minor way), the Fraticelli and Joachites (in a major way), and the radical mystics.Historians, being intellectuals, tend to overestimate the intellectual elements in a situation. Because Wyclif and Hus were both intellectuals with well-defined systems, many historians have been tempted to downplay the serious economic and political elements involved inheresies. Others more recently have in reaction overemphasized these elements at the expense of intellectual. A balance needs to be found”

“Κατά πολλούς τρόπους, τα νέα ευαγγελικά κινήματα των Ουικλιφιστών, των Λολλάρδων και των Ουσσιτών ήταν όμοια με προηγούμενα μεσαιωνικά [κινήματα] αποστασίας, αλλά κατά άλλους τρόπους ομοίαζαν με την μελλοντική προτεσταντική Μεταρρύθμιση. Η περίοδος από το 1350 ως το 1650 είναι καλύτερα να εξετάζεται ως ενότητα, όπου τα παλαιότερα μεταρρυθμιστικά κινήματα μετασχηματίστηκαν από την ευαγγελική έμφαση στην Βίβλο, από τα ηθικιστικά προγράμματα των ουμανιστών της Αναγέννησης, και από την δύναμη των πολιτικών αρχών, που επανέκτησαν τα δικαίωματά τους ως φύλακες της τάξης σε έναν υψηλότερο βαθμό από ότι τον πρώιμο Μεσαίωνα.

Η ιστορία της αίρεσης αλλάζει ριζικά από τον δέκατο τέταρτο αιώνα και μετά, αλλά τουλάχιστον κάποιες από τις αλλαγές μπορεί να είναι στα μυαλά των σύγχρονων ιστορικών. Η ιδέα των 'προδρόμων' της προτεσταντικής Μεταρρύθμισης είναι ένα παράδειγμα μίας επεξήγησης που επιβλήθηκε στα γεγονότα. Το να διαβάζει κάποιος τις περισσότερες ιστορίες της αίρεσης, θα σκέφτονταν ότι προηγούμενες μορφές αιρέσεων είχαν πάψει να υπάρχουν, όταν εμφανίστηκαν ο John Wyclif και ο Jan Hus. Στην πραγματικότητα πολλές συνέχιζαν, συμπεριλαμβανομένων των Βάλδιων (σε μικρότερο βαθμό), των Φρατιτσέλλι και των Ιωακειμιτών (σε μεγαλύτερο βαθμό), και των ριζοσπαστών μυστικιστών. Οι ιστορικοί, όντες διανοούμενοι, τείνουν να υπερεκτιμούν τα λόγια στοιχεία στην κατάσταση. Επειδή ο Wyclif και ο Hus ήταν αμφότεροι διανοούμενοι με καλά καθορισμένα συστήματα, πολλοί ιστορικοί έχουν μπει στον πειρασμό να απομειώσουν τα κύρια οικονομικά και πολιτικά στοιχεία που εμπλέκονται στις αιρέσεις. Άλλοι, πιο πρόσφατα, έχουν εν αντιθέσει δώσει περισσότερη έμφαση σε αυτά τα στοιχεία εις βάρος των λόγιων. Πρέπει να βρεθεί μία ισορροπία”.

121 Jeffrey Burton Russell, Dissent and Order in the Middle Ages: The Search for Legetimate Authority, New York:Twayne 1992, p. 88: “The connection of the Lollards – or at least of Wyclif – with the Bohemian Reform was direct, owing to Richard II's marriage with Anne of Bohemia. Wyclif's ideas at Oxford University were transferred to the University of Prague through a wide net of Wyccliffite or semi-Wycliffite ideas through many European universities, especially in Paris and Germany. They were discussed and widely adopted at the University of Prague. There they became a major component in the Bohemian Reform Movement, along with the legacy of heresy from the early Middle Ages. What made the Bohemian Reform Movement stronger than the English is that first Bohemian nobles and then a wide section of the Bohemian populace both in the cities and in country supported the hersy as a manifestation of Czech nationalism against their German-speaking rulers”.

122 Steven Edgar Ozment, The Age of Reform, 1250-1550: An Intellectual and Religious History of Late Medieval an Reformation Europe, Yale University Press 1980, p.165: “Prior to the Protestant Reformation, no religious movement had advanced more succesfully against the late medieval church than the Hussites in Bohemia. The new Czech heresy, underway in Prague by 1403 with Hus as its leader, gathered forces of Czech political and social discontent around it. What had begun as an independet native religious reform movement coalesced with emergent Czech nationalism and came increasingly under the influence of the teachhing of the English reformer John Wyclif. To foreign observers, this was a fearsome combination in a country that was a formidable military power.

The influence of Wyclif's writings gave the Hussite movement both an international dimension and a distinctly heretical association. After the marriage of Anne of Bohemia and King Richard II in 1381, regular traffic existed between England and Bohemia. … By 1407 the bulk of Wyclif's work was in circulation in Prague and avidly read by Huss's circle. As early as 1403 the separate German faculty within the university had led effort to curtail Wyclif's growing popularity”

“Πριν από την προτεσταντική Μεταρρύθμιση, κανένα θρησκευτικό κίνημα δεν είχε προοδεύσει με περισσότερη επιτυχία ενάντια στην ύστερη μεσαιωνική εκκλησία απ' ότι οι Ουσσίτες της Βοημίας. Η νέα τσέχικη αίρεση, εν εξελίξει στην Πράγα από το 1403 με τον Huss σαν αρχηγό της, συγκέντρωνε δυνάμεις από την τσέχικη πολιτική και κοινωνική δυσαρέσκεια γύρω της. Ό,τι είχε ξεκινήσει ως ανεξάρτητο αυτόχθονο θρησκευτικό μεταρρυθμιστικό κίνημα συνασπίστηκε με τον ανερχόμενο τσέχικο εθνικισμό και πέρασε υπό την επίδραση της διδασκαλίας του Άγγλου μεταρρυθμιστή John Wuclif. Στους ξένους παρατηρητές, αυτός ήταν ένας επίφοβος συνδυασμός σε μια χώρα με εντυπωσιακή στρατιωτική δύναμη.

Η επιρροή των κειμένων του Wyclif προσέδωσε στο ουσσιτικό κίνημα αμφότερα μια διεθνή διάσταση και μια διακριτή αιρετική συσχέτιση. Μετά τον γάμο της Άννας της Βοημίας και του βασιλιά Ριχάρδου ΙΙ το 1381, υπήρξε κανονική επικοινωνία μεταξύ Αγγλίας και Βοημίας. ... Μέχρι το 1407 ο κύριος όγκος των έργων του Wyclif ήταν σε κυκλοφορία στην Πράγα και διαβάζονταν φανατικά από τον κύκλο του Hus. Το νωρίτερο το 1403 το ξεχωριστό τμήμα των Γερμανών μέσα στο πανεπιστήμιο είχε πρωτοστατήσει στις προσπάθειες για τον περιορισμό της αυξανόμενης δημοτικότητας του Wyclif”.

123 Steven Edgar Ozment, The Age of Reform, 1250-1550: An Intellectual and Religious History of Late Medieval an Reformation Europe, Yale University Press 1980, p.166: “Efforts to proscribe Wyclif's teaching in Prague were like attempts to ba a book in Boston: demand soared. Huss, who was rector of the university after 1403, came into prominence as Wyclif's chief defender. The Hussites or Prague Wycliffites, called for vernacular translations of the Bible and lay communion with both cup and bread. Both demands reflected the common egalitarian strainof the dissenting spiritual movements of the late Middle Ages”.

Οι προσπάθειες να απαγορευτεί η διδασκαλία του Wyclif στην Πράγα ήταν όπως οι προσπάθειες να απαγορευτεί ένα βιβλίο στην Βοστόνη: έπεα πτερόεντα. Ο Huss, ο οποίος ήταν πρύτανης του πανεπιστημίου μετά το 1403, ήρθε στο προσκήνιο ως κύριος υποστηρικτής του Wyclif. Οι Ουσσίτες ή Πραγαίοι Ουικλιφφίτες, ζητούσαν δημώδεις μεταφράσεις της Βίβλου και κοινωνία των λαϊκών με αμφότερα κύπελλο και άρτο. Και οι δύο απαιτήσεις αντικατόπτριζαν την κοινή ισοδύναμη προσπάθεια των αποσχιστικών πνευματικών κινημάτων του ύστερου Μεσαίωνα”.

124 David C. Mengel, Emperor Charles IV (1346*1378) as the Architect of Local Religion in Prague, εν Austrian History Yearbook 41 (April 2010), pp. 15-29.

125 Ιστορικοί αυτής της σχολής που ασχολούνται με το θέμα είναι οι Milan Machovec (1925-2003) Τσέχος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Καρόλου στην Πράγα, ο Robert Kalivoda (1923-1989) επίσης Τσέχος, και ο Josef Macek (1922-1991) Τσέχος ακαδημαϊκός και πολιτικός.

126 William R. Cook, John Wyclif and Hussite Theology 1415-1436, εν Church History vol.42 No. 3 (Sep. 1973), pp.335-349.

127 Για τον Peter Payne βλ. Την διδακτορική διατριβή του

- William R. Cook, Peter Payne, Theologian and Diplomat of the Hussite Revolution, Cornell University 1971. Άλλες εργασίες σχετικά με αυτόν,

- J. V. Polišensky (ed), Addresses and Essays in Commemoration of the Life and Works of the English Hussite Peter Payne-Engliš 1456-1956, Prague 1957 (Universitas Carolina Historica, 3, no.1 1957)

- F. M. Bartoš, M.Petr Payne Diplomat Husitké Revoluce, Praha 1956,

- F. M. Bartoš, Literární Cinnost M. Jana Rokycana, M. Jana Příbrama, M. Petra Payne, Praha 1928.

128 Για την δραστηριότητα του Peter Payne στην Αγγλία

- A. B. Emden, An Oxford Hall in Medieval Times, Oxford 1927 (ανατύπωση 1968), pp. 133-161

- R. R. Betts, Peter Payne in England, εν J. V. Polišensky (ed), Addresses and Essays in Commemoration of the Life and Works of the English Hussite Peter Payne-Engliš 1456-1956, Prague 1957, pp. 5-14. Επανεκτύπωση στον R.R. Betts, Essays in Czech History, London 1969, pp. 236-246.

129 Replica M. Petri Anglici contra scripta prefati Galli, περιέχεται στο χειρόγραφο Prague Cathedral Library MS D.109/2, ff. 157a-166b και στο χειρόγραφο Wolfenbüttel Library MS Helmstedt 669, ff. 238a-244a.

130 Andreas Jung, Friederich Reiser: Eine Ketzergeschichte aus dem fünfzehnten Jahrhundert, (ed) Walter E. Schmidt, Herrnhut χ.χ., s. 12.

131 Υπάρχει στο χειρόγραφο Prague National Library MS X.E.9, ff. 210b-214a.

132 Έκδοση Johann Loserth, London 1892, pp. 317-318.

133 Johannis Wyclif, De Eucharistia Maior, Cap. IX , (ed) Johann Loserth, London 1892, p. 316: “Si eukaristia sit latria vel dulia adoranda, et videtur quod latria, quia non est adorandanisi ut ymago Dei, nec absolute ut ymago, sed ut figurative et vicarie ipse Deus, sed ut sic est adoranda latria, ...”.

134 De Ymaginibus, f. 211a: “Omnia licita adoracio ymaginis Salvaoris est dulia; nulla dulia est latria. Ergo, nulla licita adoracio ymaginis Salvatoris est latria”.

135 To De Predestinatione υπάρχει στο χειρόγραφο Prague National Library MS V.G.15, ff. 16b-21a.

To De Necessitate Futurorum στο χειρόγραφο Prague National Library MS V.F.9, ff. 68b-75b και στο χειρόγραφο Vienna National Library MS 4937, ff. 28a-34b.

136 De Necessite Futurorum, Vienna MS 4937, f. 34a: “Non est verum quod quia Deus permittit hominem peccare, ideo peccat; sed … quia homo peccat, ideo Deus permittit hominem peccare”.

137 Είχαν προηγηθεί μία τον Απρίλιο του 1420 μ. Χ. και μία δεύτερη τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς. Σχετικά

- Lawrence of Březová, Historia Hussitica, έκδοση Jaroslav Goll, στην σειρά Fontes Rerum Bohemicarum V, p.465

- F. M. Bartoš, M.Petr Payne Diplomat Husitké Revoluce, Praha 1956, p. 126-127.

- Ewa Malecyzńaka, Piotr Payne a Polska, εν J. V. Polišensky (ed), Addresses and Essays in Commemoration of the Life and Works of the English Hussite Peter Payne-Engliš 1456-1956, Prague 1957, pp. 50-55

138 Το χειρόγραφο Prague National Library X.G.11 περιέχει ευρετήρια για δεκαπέντε από τα έργα του Wyclif. Δύο από αυτά αποδίδονται στον Peter Payne. Ο Betts θεωρεί ότι ο συγγραφέας ξεκίνησε την εργασία αυτή όταν ήταν στην Αγγλία ή μόλις έφτασε στην Πράγα. R. R. Betts, Peter Payne in England, εν J. V. Polišensky (ed), Addresses and Essays in Commemoration of the Life and Works of the English Hussite Peter Payne-Engliš 1456-1956, Prague 1957, p. 245.

139 Howard Kaminsky , History of the Hussite Revolution, University of Caifornia Press 1967, p.465. Το κείμενο έχει εκδοθεί από τον Sedlák.

140 Erhardt Peschke, Die Bedeutung Wiclefs für die Theologie der Böhmen, εν Zeitschrift für Kirchengeschichte Band 54 (1935), p. 471.

141 Jan Sedlák, O Táborských Traktátech Eucharistickýeh, εν Hlidka 30 (1913), pp. 200-201.

142 Βρίσκεται στο χειρόγραφο Bautzen Staatsbibliothek MS 8o7 (από την συλλογή von Gersdoff), ff. 1a-7b. Το έργο έχει μεταγράψει ο F. M. Bartoš.

143 Tripes contra M. Przíbram pro J. Wiclef f. 1a: “Verum tamen ne ignoretur ipsius doctoris intellectus cum scribit ipsum sacramentum non esse corpus Christi, est secundum qualiter in multa locis librorum suorum et preserim in tractatu De Apostasia, in Trialogo apperit sensum quam habet, circa huiusmodi negativum sc. quod ipsum sacramentum nec ydemptice nec substancialiter nec naturaliter est corpus Christi sed habitudinaliter et sacramentaliter”.

144 Βρίσκεται στα εξής χειρόγραφα, Bautzen Staatsbibliothek MS 4ο22 (από την συλλογή von Gersdoff), 184b και Vienna Nattional Library MS 4342, f. 232a

145 Αυτή η συζήτηση έγινε με το τέλος της σταυροφορίας που ηγούνταν ο καρδινάλιος Beaufort. Μέρος της συζήτησης που κατέγραψε ο John Dubá εκδόθηκε από τον F. Palacký, Urkundliche Beiträge zur Geschichte des Hussenkrieges, Prague 1873, Band 1 ss.546-547.

146 Η μία ομιλία έχει τίτλο Posicio M. Petri Anglici in Basilea coram concilio και η δεύτερη, Replica M. Petri Anglici contra Auditore, και έχουν εκδοθεί στο Peter Payne pro Bohemis, F. Bartoš (ed), Tabor 1949, pp. 1-78.

147 Posicio εν Peter Payne pro Bohemis, F. Bartoš (ed), Tabor 1949, p.2: “...dominium civile est creature mortalis vis sive radicalis autoritas adquisita civiliter possidendi res legi positive subiectas et eis plene utendi conformiter racioni”.

148 Ricardi Armachani, De Pauperie Salvatoris Liber IV Cap.III: "Omnium dominorum adventiciorum generalis descriptio patet esse racionalis crature mortalis ius sive radicalis auctoritas acquistita civiliter possidendi res illi lege positiva subiectas et eis plene utendi conformiter racioni".

149 Posicio εν Peter Payne pro Bohemis, F. Bartoš (ed), Tabor 1949, pp. 36-37: “Sacerdotes Dei in veteri testamento non erant proprietarii civiles sed eis erant parca vite necessaria limitata. Cum ergo tempore legis gracie debent Christi discipuli esse spiritualiores quam tempore legis Mosayce, sequitur multo magis, quod sacerdotes Christi non debent esse civiles priprietarii. …

Item nemini pertinet habere duos coontrarios affectus vel duos modos vivendi, quibus animus dividitur. Sad modus vivendi clericaliter et modus vivendi seculariter sunt duo modi vivendi, quibus animus dividitur. Ergo nemini compeit vel congruit modus vivendi sic permixtus. …

Item prelati et superiores viri ecclesiastici de bonis collatis ecclesie debent vivere communiter civili dominio abdicato, cui rerum videtur communitas repugnere. Ergo clerus Christi non debet civiliter dominari”.

150 Replica M. Petri Anglici contra auditorem εν Peter Payne pro Bohemis, F. Bartoš (ed), Tabor 1949, p.49: “Tres sunt gradus, quibus dotati sunt clerici bonis mundi. Primo perfectissime, habentes habentes omnia pure ex titulo caritatis,sed stricte quoad usum de alimentis et tegumentis secundum doctrinam Apostoli contentati. Secundo cresente devoocione laycorum onerati sunt ampliori et consi[dera]biliori usu temporalium, suscipientes nedum ad sui indigensiam, sed ad ministerium pauperum bona mundi.

151 Replica M. Petri Anglici contra auditorem εν Peter Payne pro Bohemis, F. Bartoš (ed), Tabor 1949, p.69: “Ignoro eciam, quomodo a tempore Constantini pullulavit exproprietaria vita cleri, que indubie est aliquid boni in christiana religione. Nam ipsam Christus docuit verbo et opere et ipsam eius apostoli meritorie amplexati sunt. Videtur enim ad oculum, quod a tempore dotacionis ecclesie clerici in virtuibus et bonis operibus decreverunt, ab iniunctis officiis cessaverunt et eorum superbia ascendit velud fumus, crevit cupiditas symoniaca et cuiuscunque generis peccati vel peccati excusacio in ore eorum rotabatur”.

152 Replica M. Petri Anglici contra auditorem εν Peter Payne pro Bohemis, F. Bartoš (ed), Tabor 1949, p.73: “Licet secularibus dominis potestative facere correcionem clericorum per aliquam speciem terrentis disciplline, pertinentem seculari potestati”... p. 74: “Cum ergo seculares debent potestative efficere necessariam sustentacionem cleri Christi per racionalem commensuracionem temporalium, que tenentur conferre clero Christi, sequitur, quod possunt licite uti potestative subtractione et addicione ipsorum temporalium, secundum quod congruit propter ipsam commensuracionem racionabilem faciendam. ...

Item eque potestative potest stipendians subtrahere suum stipendium ab indignis operariis, sicut potest ea conferre dignis operariis. Cum ergo temporalia clericorum sunt stipendia laycorum, sequitur, quod eque potestative possunt ea subtrahere laici a clericis nolentibus digne laborare iuxta” (η έμφαση δική μου).

Η ομιλία αυτή του Peter Payne εκφωνήθηκε ενώπιον της συνόδου στις 4 Φεβρουαρίου. Βλ. Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplicima Collectio, tom. XXX (Venice 1792/ανατύπωση Leipzig 1903, col. 260.

153 A. Scofield, The First English Delegation to the Counsil of Basel, εν Jurnal of Ecclesiastical History vol.12 issue 2 (Oct. 1961), pp. 167-196.

154 Η συμφωνία αυτή ονομάστηκε Compactata και εφαρμόστηκε το 1436 μ. Χ. σε μια αναθεωρημένη μορφή, στην Jihlava. Το κείμενο της συμφωνίας του 1434 έχει εκδοθεί από τον F. Palacký, Archiv Cesky, Praha 1844, vol.3 398-404.

155 F. M. Bartoš, M.Petr Payne Diplomat Husitké Revoluce, Praha 1956, p. 33.

156 Τα άρθρα αυτής της συνόδου έχουν εκδοθεί από τον F. Palacký, Urkundliche Beiträgezur Geschichte des Hussenkrieges, Prague 1873, Band 2 ss. 425-429. “Item, credimus et tenemus, quod septem sacrosancta, videlicet baptisma, confirmatio, poenitentia, sacrosancta eucharistia, ordo, matrimonium, unctio sacra sunt ex fide catholica saluberrima antidota animarum ab omnibus promovenda et tenenda...” s. 426.

“Item jejunia in vigiliis sanctorum...”s. 427.

“Item tenendum est, quod locus purgatorii animarum a corpore exutarum et salvatorum, non ad implenum hic in via per satisfactionis remedium purgatarum,...” s. 427.

157 Έχει εκδοθεί στο Κ. Höfler, Geschichtschreiber der hussitischen Bewegung in Böhmen, στην σειρά Fontes Rerum Austiacarum, Wien: Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften 1865, Band II ss. 705-707.

“Volumus et promittimus stare scriptis magistri Joannis Hus, magistri Joannis Wicleff et scriptis magistri Petri Anglici in controversiis habitis inter nos Pragenses ex una et sacerdotes Thaborienses parte ex altera in materiebus sacramentorum septem ecclesiae, suffragii sanctorum etinvocationis sanctorum, rituum missae et purgatorii, sic tamen quod magister Petrus omnia secundum scripta praemissorum et judicem compactatum in Egra faciat”, s. 705.

158 Κ. Höfler, Geschichtschreiber der hussitischen Bewegung in Böhmen, στην σειρά Fontes Rerum Austiacarum, Wien: Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften 1865, Band II s. 708.

159 Υπάρχει στο χειρόγραφο Brno Library MS Mk 109, ff. 179b-183a.

160 Μαρτυρία παρευρισκομένου στο συνέδριο βρίσκεται στο Χρονικό του Νικόλαου του Pelhřimov στο Κ. Höfler, Geschichtschreiber der hussitischen Bewegung in Böhmen, στην σειρά Fontes Rerum Austiacarum, Wien: Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften 1865, Band II ss. 746-753.

Συλλογή κειμένων του συνεδρίου υπάρχει στο Zdeněk Nejedly (ed), Prameny k Synodám Strany Pražské a Táborské v Létech 1441-1444, Praha 1900, pp. 42 κ.ε.

161 Βλέπε υποσημείωση 155.

162 Molnár, Enrico C. S. A Study of Peter Chelcický’s Life and a Translation from Czech of Part One of his Net of Faith. Berkeley, CA: Pacific School of Religion, 1947, p. 12.

O Enrico Molnár (1913-1999) ήταν ένας ακόμα Τσέχος που σταδιοδρόμησε στην Β. Αμερική. Δημοσίευσε επτά άρθρα στην Anglican Theological Review μεταξύ των ετών 1953-1965.

  © 2021 impantokratoros.gr
Επιτρέπεται η χρήση, διάθεση και αναπαραγωγή του υλικού του ιστοχώρου,
κατόπιν αδείας του διαχειριστή του ιστοχώρου,
αρκεί να διατηρείται το αρχικό νόημα χωρίς περικοπές, που πιθανόν να το αλλοιώνουν, για μη εμπορικούς σκοπούς,
με βασική προϋπόθεση την αναφορά στην πηγή:
https://www.impantokratoros.gr/AC169D40.el.aspx





Print-icon 

Login-iconLogin
active³ 5.4 · IPS κατασκευή E-shop · Όροι χρήσης